201 Bóg objawił się Izraelowi, swemu narodowi wybranemu, jako Jedyny: „Słuchaj, Izraelu,

Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym. Będziesz miłował Pana, Boga twojego, z całego

swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił" (Pwt 6, 4-5). Przez proroków Bóg

wzywa Izrael i wszystkie narody, by zwróciły się do Niego, Jedynego: „Nawróćcie się do

Mnie, by się zbawić, wszystkie krańce świata, bo Ja jestem Bogiem, i nikt inny!... Tak, przede

Mną zegnie się wszelkie kolano, wszelki język na Mnie przysięgać będzie, mówiąc: «Jedynie

u Pana jest sprawiedliwość i moc»" (Iz 45, 22-24)3.

202 Sam Jezus potwierdza, że Bóg jest „jedynym Panem" i że należy Go miłować „całym

swoim sercem, całą swoją duszą, całym swoim umysłem i całą swoją mocą"4. Równocześnie

Jezus daje do zrozumienia, że On sam jest „Panem"5. Wyznanie, że Jezus jest Panem, jest

właściwością wiary chrześcijańskiej. Nie sprzeciwia się ono wierze w Boga Jedynego. Wiara

w Ducha Świętego, „który jest Panem i Ożywicielem", nie wprowadza żadnego podziału w

jedynym Bogu:

Całą mocą wierzymy i bez zastrzeżenia wyznajemy, że jeden tylko jest prawdziwy Bóg,

wieczny, nieskończony, niezmienny, niepojęty, wszechmocny i niewymowny, Ojciec i

Syn, i Duch Święty: trzy Osoby, ale jedna istota, jedna substancja, czyli natura,

całkowicie prosta6.

II. Bóg objawia swoje imię

203 Bóg objawił się Izraelowi, swemu ludowi, pozwalając mu poznać swoje imię. Imię

wyraża istotę, tożsamość osoby i sens jej życia. Bóg ma imię; nie jest jakąś anonimową siłą.

Ujawnić swoje imię oznacza pozwolić, by inni mogli nas poznać, w jakiś sposób ujawnić

siebie, stając się dostępnym, możliwym do głębszego poznania i do bycia wzywanym po

imieniu.

204 Bóg objawiał się swemu ludowi stopniowo i pod różnymi imionami, ale objawienie

imienia Bożego dane Mojżeszowi w teofanii płonącego krzewu, na początku Wyjścia z

Egiptu i Przymierza na Synaju, okazało się objawieniem podstawowym dla Starego i Nowego

Przymierza.

3 Por. Flp 2, 10-11.

4 Por. Mk 12, 29-30.

5 Por. Mk 12, 35-37.

6 Sobór Laterański IV (1215): DS 800.

Bóg żywy

205 Bóg przywołuje Mojżesza z krzewu, który płonął, ale się nie spalał. Bóg mówi do

Mojżesza: „JESTEM Bogiem ojca twego, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem

Jakuba" (Wj 3, 6). Bóg jest Bogiem ojców; Tym, który wzywał i prowadził patriarchów w ich

wędrówkach. Jest Bogiem wiernym i współczującym, który pamięta o nich i o swoich

obietnicach; przychodzi, by wyzwolić ich potomków z niewoli. Jest Bogiem, który ponad

czasem i przestrzenią może i chce to urzeczywistnić oraz posłuży się swoją wszechmocą w

spełnieniu tego zamysłu.

,Ja Jestem, Który Jestem"

Mojżesz... rzekł Bogu: „Oto pójdę do Izraelitów i powiem im: Bóg ojców naszych

posłał mnie do was. Lecz gdy oni mnie zapytają, jakie jest Jego imię, to cóż im mam

powiedzieć?" Odpowiedział Bóg Mojżeszowi: „JESTEM, KTÓRY JESTEM". I dodał:

„Tak powiesz synom Izraela: JESTEM posłał mnie do was... To jest imię moje na wieki

i to jest moje zawołanie na najdalsze pokolenia" (Wj 3, 13-15).

206 Objawiając swoje tajemnicze imię JAHWE (JHWH), „Ja Jestem Tym, Który Jest", „Ja

Jestem Tym, Który Jestem" lub „Ja Jestem, Który Jestem", Bóg mówi, kim jest i jakim

imieniem należy Go wzywać. To imię Boże jest tajemnicze, tak jak Bóg jest tajemnicą. Jest

ono imieniem objawionym, a zarazem w pewnej mierze uchyleniem się od ujawnienia

imienia, i właśnie przez to wyraża ono najlepiej, kim jest Bóg, który nieskończenie

przekracza to wszystko, co możemy zrozumieć lub powiedzieć o Nim; jest On „Bogiem

ukrytym" (Iz 45, 15). Jego imię jest niewymowne7, a zarazem jest On Bogiem, który staje się

bliski ludziom.

207 Objawiając swoje imię, Bóg objawia równocześnie swoją wierność, która nie ma ani

początku, ani końca, obejmuje zarówno przeszłość („Jestem Bogiem ojca twego", Wj 3, 6),

jak i przyszłość („Ja będę z tobą", Wj 3, 12). Bóg, który objawia swoje imię jako „Ja Jestem",

objawia się jako Bóg, który jest zawsze przy swoim ludzie, aby go zbawić.

208 Wobec przyciągającej i tajemniczej obecności Boga człowiek odkrywa swoją małość.

Wobec płonącego krzewu Mojżesz zdejmuje sandały i zasłania twarz8 w obliczu Świętości

Bożej. Wobec chwały trzykroć świętego Boga Izajasz woła: „Biada mi! Jestem zgubiony!

Wszak jestem mężem o nieczystych wargach" (Iz 6, 5). Wobec Boskich znaków, które

wypełnia Jezus, Piotr mówi: „Odejdź ode mnie, Panie, bo jestem człowiek grzeszny" (Łk 5,

8). Ponieważ jednak Bóg jest święty, może przebaczyć człowiekowi, który uznaje przed Nim,

że jest grzesznikiem: „Nie chcę, aby wybuchnął płomień mego gniewu... albowiem Bogiem

jestem, nie człowiekiem; pośrodku ciebie jestem Ja - Święty" (Oz 11, 9). Podobnie powie Jan

Apostoł: „Uspokoimy przed Nim nasze serce. A jeśli nasze serce oskarża nas, to przecież Bóg

jest większy od naszego serca i zna wszystko" (1 J 3, 19-20).

7 Por. Sdz 13, 18.

8 Por. Wi 3, 5-6.

209 Przez szacunek dla świętości Boga naród izraelski nie wypowiada imienia Boga. W

czasie czytania Pisma świętego imię objawione jest zastępowane Boskim tytułem „Pan"

(Adonai, po grecku Kyrios). Ten tytuł będzie wyrażał także Boskość Jezusa: „Jezus jest

Panem".

„Bóg miłosierny i litościwy"

210 Po grzechu Izraela, który odwrócił się od Boga, by czcić złotego cielca9, Bóg

wysłuchuje wstawiennictwa Mojżesza i zgadza się iść pośród niewiernego ludu, okazując w

ten sposób swoją miłość10. Gdy Mojżesz prosi, by mógł zobaczyć Jego chwałę, Bóg

odpowiada: „Ja ukażę ci mój majestat i ogłoszę przed tobą imię Pana (JHWH)"

(Wj 33, 18-19). Pan przechodzi przed Mojżeszem i mówi: „Jahwe, Jahwe (JHWH, JHWH),

Bóg miłosierny i litościwy, cierpliwy, bogaty w łaskę i wierność" (Wj 34, 5-6). Mojżesz

wyznaje wówczas, że Pan jest Bogiem, który przebacza11.

211 Imię Boże „Ja Jestem" lub „On Jest" wyraża wierność Boga, który mimo niewierności

ludzkiego grzechu i kary, na jaką człowiek zasługuje, zachowuje „swą łaskę w tysiączne

pokolenie" (Wj 34, 7). Bóg objawia, że jest „bogaty w miłosierdzie" (Ef 2, 4), aż do dania

swojego jedynego Syna. Jezus, oddając swoje życie, by wyzwolić nas z grzechu, objawi, że

On sam nosi imię Boże: „Gdy wywyższycie Syna Człowieczego, wtedy poznacie, że JA

JESTEM" (J 8, 28).

Tylko Bóg JEST

212 W ciągu wieków wiara Izraela mogła rozwinąć i pogłębić bogactwa zawarte w

objawieniu imienia Bożego. Bóg jest jedyny; poza Nim nie ma innych bogów12. On

przekracza świat i historię. To On uczynił niebo i ziemię: „Przeminą one, Ty zaś

pozostaniesz. I całe one jak szata się zestarzeją... Ty zaś jesteś zawsze ten sam i lata Twoje

nie mają końca" (Ps 102, 27-28). W Nim „nie ma przemiany ani cienia zmienności"

(Jk 1, 17). On jest „Tym, Który Jest", bez początku i bez końca, i w ten sposób pozostaje

zawsze wierny sobie i swoim obietnicom.

9 Por. Wj 32.

10 Por. Wj 33, 12-17.

11 Por. Wj 34, 9.

12 Por. Iz 44, 6.

213 Objawienie niewypowiedzianego imienia „Ja Jestem Tym, Który Jestem" zawiera więc

prawdę, że tylko Bóg JEST. W tym sensie rozumiano imię Boże w tłumaczeniu Septuaginty,

a następnie w Tradycji Kościoła: Bóg jest pełnią Bytu i wszelkiej doskonałości, bez początku

i bez końca. Podczas gdy wszystkie stworzenia otrzymały od Niego to wszystko, czym są i co

posiadają, On sam jest swoim bytem i z siebie samego jest tym wszystkim, czym jest.

III. Bóg, „Ten, Który Jest", jest Prawdą i Miłością

214 Bóg, „Ten, Który Jest", objawił się Izraelowi jako Ten, który jest „bogaty w łaskę i

wierność" (Wj 34, 6). Te dwa pojęcia wyrażają w sposób zwarty bogactwo imienia Bożego.

We wszystkich swych dziełach Bóg pokazuje swoją życzliwość, dobroć, łaskę, miłość, ale

także swoją wiarygodność, stałość, wierność, prawdę. „Będę dziękował Twemu imieniu za

łaskę Twoją i wierność" (Ps 138, 2)13. Bóg jest Prawdą, ponieważ „jest światłością, a nie ma

w Nim żadnej ciemności" (1 J 1, 5); On jest „miłością", jak uczy św. Jan Apostoł (1 J 4, 8).

Bóg jest Prawdą

215 „Podstawą Twego słowa jest prawda, i wieczny jest każdy Twój sprawiedliwy wyrok"

(Ps 119, 160). „O Panie mój, Boże, Tyś Bogiem, Twoje słowa są prawdą" (2 Sm 7, 28);

dlatego zawsze spełniają się Boże obietnice14. Bóg jest samą Prawdą, Jego słowa nie mogą

mylić. Właśnie dlatego we wszystkim z pełnym zaufaniem można powierzyć się prawdzie i

wierności Jego słowa. Początkiem grzechu i upadku człowieka było kłamstwo kusiciela, który

doprowadził do zwątpienia w słowo Boga, w Jego życzliwość i wierność.

216 Prawda Boga jest Jego mądrością, która kieruje całym porządkiem stworzenia i

rządzenia światem15. Tylko Bóg, który stworzył niebo i ziemię16, może sam dać prawdziwe

poznanie każdej rzeczy stworzonej w jej relacji do Niego17.

217 Bóg jest prawdziwy także wtedy, gdy się objawia: nauka, która pochodzi od Boga, jest

nauką prawdy18. Pośle On swojego Syna, „aby dać świadectwo prawdzie" (J 18, 37).

„Wiemy... że Syn Boży przyszedł i obdarzył nas zdolnością rozumu, abyśmy poznawali

Prawdziwego" (1 J 5, 20)19.

13 Por. Ps 85, 11.

14 Por. Pwt 7, 9.

15 Por. Mdr 13, 1-9.

16 Por. Ps 115, 15.

17 Por. Mdr 7, 17-21.

18 Por. Ml 2, 6.

19 Por. J 17, 3.

Bóg jest Miłością

218 W ciągu swej historii Izrael mógł odkryć, że Bóg miał tylko jeden powód, aby mu się

objawić i wybrać go spośród wszystkich ludów, by był Jego ludem; tym powodem była Jego

darmo dana miłość20. Dzięki prorokom zrozumiał też Izrael, że Bóg z miłości nie przestał go

zbawiać21 oraz przebaczać mu jego niewierności i grzechów22.

219 Miłość Boga do Izraela jest porównana do miłości ojca do syna23. Ta Boża miłość jest

mocniejsza niż miłość matki do dzieci24. Bóg miłuje swój lud bardziej niż oblubieniec swoją

oblubienicę25; miłość ta będzie zwyciężać nawet największe niewierności26, aż do udzielenia

najcenniejszego daru: „Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodżonego

dał" (J 3, 16).

220 Miłość Boża jest „wieczysta" (Iz 54, 8): „Bo góry mogą ustąpić i pagórki się zachwiać,

ale miłość moja nie odstąpi od ciebie" (Iz 54, 10). „Ukochałem cię odwieczną miłością,

dlatego też zachowałem dla ciebie łaskawość" (Jr 31, 3).

221 Święty Jan pójdzie jeszcze dalej, gdy zaświadczy: „Bóg jest miłością" (1 J 4, 8. 16):

miłość jest samą istotą Boga. Posyłając w pełni czasów swojego jedynego Syna i Ducha

miłości, Bóg objawia swoją najbardziej wewnętrzną tajemnicę27: jest wieczną wymianą

miłości - Ojcem, Synem i Duchem Świętym, a nas przeznaczył do udziału w tej wymianie.

IV. Konsekwencje wiary w Jedynego Boga

222 Wiara w Boga, Jedynego, i miłowanie Go całą swoją istotą ma ogromne konsekwencje

dla całego naszego życia:

223 Poznawać wielkość i majestat Boga: „Wielki jest Bóg, choć nieznany" (Hi 36, 26).

Dlatego „na pierwszym miejscu trzeba służyć Bogu"28.

224 Żyć w dziękczynieniu: jeśli Bóg jest Jedyny, to wszystko, czym jesteśmy i co posiadamy,

pochodzi od Niego: „Cóż masz, czego byś nie otrzymał?" (1 Kor 4, 7). „Cóż oddam Panu za

wszystko, co mi wyświadczył?" (Ps 116, 12).

20 Por. Pwt 4, 37; 7, 8; 10, 15.

21 Por. Iz 43, 1-7.

22 Por. Oz 2.

23 Por. Oz 11, 1.

24 Por. Iz 49, 14-15.

25 Por. Iz 62, 4-5.

26 Por. Ez 16; Oz 11.

27 Por. 1 Kor 2, 7-16; Ef 3, 9-12.

28 Św. Joanna d'Arc, Powiedzenie.

225 Poznawać jedność i prawdziwą godność wszystkich ludzi: wszyscy oni zostali uczynieni

„na obraz i podobieństwo Boże" (Rdz 1, 26).

226 Dobrze użytkować rzeczy stworzone: wiara w Jedynego Boga pozwala nam na używanie

wszystkiego, co Nim nie jest, w takiej mierze, w jakiej zbliża nas do Niego, a także na

odrywanie się od wszystkiego w takiej mierze, w jakiej nas od Niego oddala29:

Mój Panie i Boże, zabierz mi wszystko, co oddala mnie od Ciebie.

Mój Panie i Boże, daj mi to wszystko, co zbliża mnie do Ciebie.

Mój Panie i Boże, oderwij mnie ode mnie samego i oddaj mnie całkowicie Tobie30.

227 Okazywać Bogu zaufanie we wszystkich okolicznościach, a nawet w przeciwnościach.

Wyraża to wspaniale modlitwa św. Teresy od Jezusa:

Niech nic cię nie niepokoi, / niech nic cię nie przeraża.

Wszystko mija, / Bóg się nie zmienia.

Cierpliwość osiąga wszystko. / Temu, kto ma Boga,

Nie brakuje niczego. / Bóg sam wystarcza31.

W skrócie

228 „Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym..." (Pwt 6, 4; Mk 12, 29).

„Trzeba koniecznie, aby Byt najwyższy był jedyny, to znaczy nie mający sobie równego...

Gdyby Bóg nie był jedyny, nie byłby Bogiem"32.

229 Wiara w Boga prowadzi nas do zwrócenia się do Niego samego jako naszego

pierwszego początku i ostatecznego celu oraz do nieprzedkładania niczego ponad Boga i do

niezastępowania Go niczym.

230 Bóg, objawiając się, pozostaje niewyrażalną Tajemnicą: „Gdybyś Go zrozumiał, nie

byłby Bogiem"33.

231 Bóg naszej wiary objawił się jako Ten, który Jest; pozwolił się poznać jako „bogaty w

łaskę i wierność" (Wj 34, 6). Sam Jego Byt jest Prawdą i Miłością.

29 Por. Mt 5, 29-30; 16, 24; 19, 23-24.

30 Św. Mikołaj z Fliie, Modlitwa.

31 Św. Teresa od Jezusa, Poezje, 30.

32 Tertulian, Adversus Marcionem, 1, 3.

33 Św. Augustyn, Sermones, 52, 6, 16: PL 38, 360.

Paragraf drugi

OJCIEC

I. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego

232 Chrześcijanie są chrzczeni „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego" (Mt 28, 19).

Najpierw odpowiadają „Wierzę" na trzykrotne pytanie, które wymaga od nich wyznania

wiary w Ojca, Syna i Ducha Świętego. Fides omnium christianorum in Trinitate consistit -

„Wiara wszystkich chrześcijan opiera się na Trójcy Świętej"34.

233 Chrześcijanie są chrzczeni „w imię" - a nie „w imiona" - Ojca i Syna, i Ducha

Świętego35, ponieważ jest tylko jeden Bóg, Ojciec wszechmogący, i Jego jedyny Syn, i Duch

Święty: Trójca Święta.

234 Tajemnica Trójcy Świętej stanowi centrum wiary i życia chrześcijańskiego. Jest

tajemnicą Boga w sobie samym, a więc źródłem wszystkich innych tajemnic wiary oraz

światłem, które je oświeca. Tajemnica ta jest najbardziej podstawowym i istotnym

nauczaniem w „hierarchii prawd wiary"36. „Cała historia zbawienia nie jest niczym innym,

jak historią drogi i środków, przez które prawdziwy i jedyny Bóg, Ojciec, Syn i Duch Święty,

objawia się, pojednuje i jednoczy ze sobą ludzi, którzy odwracają się od grzechu"37.

235 W niniejszym paragrafie zostanie krótko wyłożone, w jaki sposób została objawiona

tajemnica Trójcy Świętej (II), jak Kościół sformułował naukę wiary o tej tajemnicy (III), i w

końcu, jak przez Boskie posłania Syna i Ducha Świętego Bóg Ojciec spełnia „zamysł

życzliwości" stworzenia, odkupienia i uświęcenia (IV).

236 Ojcowie Kościoła rozróżniają Teologię (Theologia) i Ekonomię (Oikonomia), określając

pierwszym pojęciem tajemnicę wewnętrznego życia Boga-Trójcy, a drugim wszystkie dzieła

Boże, przez które On się objawia i udziela swego życia. Przez Ekonomię objawiła się nam

Teologia; i na odwrót, Teologia wyjaśnia całą Ekonomię. Dzieła Boga objawiają, kim On jest

w sobie samym; i na odwrót - tajemnica Jego wewnętrznego Bytu oświeca rozumienie

wszystkich Jego dzieł. Analogicznie jest również między osobami ludzkimi. Osoba ukazuje

się w swoim działaniu, a im lepiej znamy osobę, tym lepiej rozumiemy jej działanie.

237 Trójca jest tajemnicą wiary w sensie ścisłym, jedną z „ukrytych tajemnic Boga, które

nie mogą być poznane, jeśli nie są objawione przez Boga"38. Oczywiście, Bóg zostawił ślady

swego trynitarnego bytu w swoim dziele stworzenia i w swoim Objawieniu w Starym

Testamencie. Wewnętrzność Jego Bytu jako Trójcy Świętej stanowi tajemnicę niedostępną

dla samego rozumu, a nawet dla wiary Izraela przed wcieleniem Syna Bożego i posłaniem

Ducha Świętego.

34 Św. Cezary z Arles, Expositio symboli (sermo 9): CCL 103, 48.

35 Wyznanie wiary papieża Wigiliusza z 552 r.: DS 415.

36 Kongregacja do Spraw Duchowieństwa, Ogólne dyrektorium katechetyczne, 43.

37 Tamże, 47.

38 Sobór Watykański I: DS 3015.

II. Objawienie Boga jako Trójcy

Ojciec objawiony przez Syna

238 Wzywanie Boga jako „Ojca" jest znane w wielu religiach. Bóstwo często jest uważane

za „ojca bogów i ludzi". W Izraelu Bóg jest nazywany Ojcem, dlatego że jest Stwórcą

świata39. Bóg jest Ojcem jeszcze bardziej z racji Przymierza i daru Prawa danego Izraelowi,

Jego „synowi pierworodnemu" (Wj 4,22). Jest także nazywany Ojcem króla Izraela40. W

sposób zupełnie szczególny jest „Ojcem ubogich", sierot i wdów, którzy są objęci Jego

miłującą opieką41.

239 Określając Boga imieniem „Ojciec", język wiary wskazuje przede wszystkim na dwa

aspekty: że Bóg jest pierwszym początkiem wszystkiego i transcendentnym autorytetem oraz

że równocześnie jest dobrocią i miłującą troską obejmującą wszystkie swoje dzieci. Ta

ojcowska tkliwość Boga może być wyrażona w obrazie macierzyństwa42, który jeszcze

bardziej uwydatnia immanencję Boga, czyli bliskość między Bogiem i stworzeniem. Język

wiary czerpie więc z ludzkiego doświadczenia rodziców, którzy w pewien sposób są dla

człowieka pierwszymi przedstawicielami Boga. Jednak doświadczenie to mówi także, że

rodzice ziemscy są omylni i że mogą zdeformować oblicze ojcostwa i macierzyństwa. Należy

więc przypomnieć, że Bóg przekracza ludzkie rozróżnienie płci. Nie jest ani mężczyzną, ani

kobietą, jest Bogiem. Przekracza także ludzkie ojcostwo i macierzyństwo43, chociaż jest ich

początkiem i miarą44: nikt nie jest ojcem tak jak Bóg.

240 Jezus objawił, że Bóg jest „Ojcem" w niezwykłym sensie; jest Nim nie tylko jako

Stwórca; jest On wiecznie Ojcem w relacji do swojego jedynego Syna, który wzajemnie jest

Synem tylko w relacji do swego Ojca: „Nikt nie zna Syna, tylko Ojciec, ani Ojca nikt nie zna,

tylko Syn i ten, komu Syn zechce objawić" (Mt 11, 27).

241 Dlatego właśnie Apostołowie wyznają Jezusa jako Słowo, które na początku było u

Boga i jest Bogiem45, jako „obraz Boga niewidzialnego" (Kol 1, 15), jako „odblask Jego

chwały i odbicie Jego istoty" (Hbr 1, 3).

242 W ślad za nimi, zgodnie z Tradycją apostolską, Kościół wyznał w 325 r. na pierwszym

soborze powszechnym w Nicei, że Syn jest „współistotny" Ojcu, czyli że jest z Nim jednym

Bogiem. Drugi sobór powszechny zgromadzony w Konstantynopolu w 381 r. zachował to

wyrażenie w swoim sformułowaniu Credo nicejskiego i wyznał, że wierzy w „Syna Bożego

Jednorodzonego, który z Ojca jest zrodzony przed wszystkimi wiekami, Bóg z Boga,

Światłość ze Światłości, Bóg prawdziwy z Boga prawdziwego, zrodzony, a nie stworzony,

współistotny Ojcu"46.

39 Por. Pwt 32, 6; Ml 2, 10.

40 Por. 2 Sm 7, 14.

41 Por. Ps 68, 6.

42 Por. Iz 66, 13; Ps 131, 2.

43 Por. Ps 27, 10.

44 Por. Ef 3, 14; Iz 49, 15.

45 Por. J 1,1.

46 DS 150.

Ojciec i Syn objawieni przez Ducha

243 Przed swoją Paschą Jezus zapowiada zesłanie „innego Parakleta" (Rzecznika), Ducha

Świętego. Duch, który działa począwszy od stworzenia47, a niegdyś „mówił przez

proroków"48, będzie teraz z uczniami i będzie w nich49, aby ich nauczyć wszystkiego50 i

prowadzić „do całej prawdy" (J 16, 13). W ten sposób Duch Święty jest objawiony jako

odrębna Osoba Boska w relacji do Jezusa i do Ojca.

244 Wieczny początek Ducha objawia się w Jego ziemskim posłaniu. Duch Święty zostaje

posłany do Apostołów i do Kościoła, zarówno przez Ojca w imieniu Syna, jak i osobiście

przez Syna po Jego powrocie do Ojca51. Posłanie Osoby Ducha po uwielbieniu Jezusa52

objawia w pełni tajemnicę Trójcy Świętej.

245 Wiara apostolska dotycząca Ducha Świętego została wyznana przez drugi sobór

powszechny w Konstantynopolu w 381 r.: „Wierzymy w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela,

który od Ojca pochodzi"53. Kościół uznaje w ten sposób Ojca za „źródło i początek całej

Boskości"54. Wieczny początek Ducha Świętego nie jest jednak bez związku z początkiem

Syna: „Duch Święty, który jest Trzecią Osobą Trójcy, jest Bogiem, jednym i równym Ojcu i

Synowi, z tej samej substancji i z tej samej natury... Nie mówi się, że jest tylko Duchem Ojca,

ale Duchem Ojca i Syna"55. Credo Nicejsko-Konstantynopolitańskie Kościoła wyznaje: „Z

Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę"56.

246 Credo tradycji łacińskiej wyznaje, że Duch Święty „pochodzi od Ojca i Syna

(Filioque)". Sobór Florencki w 1439 r. precyzuje: „Duch Święty... swoją istotę i swój

samoistny byt ma równocześnie od Ojca i od Syna i wiecznie pochodzi od Ojca, jak i od Syna

jako od jednego Początku i jednego Tchnienia...

A ponieważ wszystko to, co jest Ojca, oprócz bycia Ojcem, Ojciec sam dał swemu jedynemu

Synowi, rodząc Go, dlatego Syn ma także odwiecznie od Ojca to, że Duch Święty pochodzi

od Niego w sposób wieczny jak od Ojca"57.

47 Por. Rdz 1, 2.

48 Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański.

49 Por. J 14, 17.

50 Por. J 14, 26.

51 Por. J 14, 26; 15, 26; 16, 14.

52 Por. J 7, 39.

53 DS 150.

54 Synod Toledański VI (638): DS 490.

55 Synod Toledański XI (675): DS 527.

56 DS 150.

57 Sobór Florencki: DS 1300-1301.

247 Formuła Filioque nie występuje w Symbolu wyznanym w 381 r. w Konstantynopolu.

Idąc jednak za starożytną tradycją łacińską i aleksandryjską, św. Leon Wielki, papież, wyznał

ją dogmatycznie już w 447 r. 58, zanim jeszcze Rzym uznał i przyjął w 451 r. na soborze w

Chalcedonie Symbol z 381 r. Użycie tej formuły w Credo powoli przyjmowało się w liturgii

łacińskiej (między VIII a XI wiekiem). Wprowadzenie Filioque do Symbolu Nicejsko-

Konstantynopolitańskiego przez liturgię łacińską stanowi jednak jeszcze dzisiaj punkt

rozbieżności z Kościołami prawosławnymi.

248 Tradycja wschodnia wyraża przede wszystkim, że Ojciec w relacji do Ducha jest

pierwszym początkiem. Wyznając Ducha jako „pochodzącego od Ojca" (J 15, 26), stwierdza

ona, że Duch pochodzi od Ojca przez Syna59. Tradycja zachodnia wyraża przede wszystkim

współistotną komunię między Ojcem i Synem, mówiąc, że Duch Święty pochodzi od Ojca i

Syna (Filioque). Mówi to „w sposób dozwolony i racjonalny"60, ponieważ wieczny porządek

Osób Boskich w Ich współistotnej komunii zakłada, że Ojciec jest pierwszym początkiem

Ducha Świętego jako „zasada bez zasady"61, ale także że jako Ojciec jedynego Syna jest

wraz z Nim „jedyną zasadą, od której pochodzi Duch Święty"62. Ta uprawniona

komplementarność, jeśli nie jest zbyt schematyczna, nie narusza tożsamości wiary w

rzeczywistość samej wyznawanej tajemnicy.

III. Trójca Święta w nauce wiary

Formowanie się dogmatu trynitarnego

249 Objawiona prawda Trójcy Świętej znajduje się od początku u źródeł żywej wiary

Kościoła, przede wszystkim za pośrednictwem chrztu. Znajduje ona swój wyraz w chrzcielnej

regule wiary, sformułowanej w przepowiadaniu, katechezie i modlitwie Kościoła. Takie

sformułowania znajdują się już w pismach apostolskich, jak świadczy o tym pozdrowienie

przyjęte w liturgii eucharystycznej: „Łaska Pana Jezusa Chrystusa, miłość Boga i dar jedności

w Duchu Świętym niech będą z wami wszystkimi" (2 Kor 13, 13)63.

250 W ciągu pierwszych wieków Kościół starał się wyraźniej sformułować swoją wiarę

trynitarną, zarówno w celu pogłębienia własnego rozumienia wiary, jak również w celu

obrony jej przed błędami, które ją zniekształcały. Było to dziełem pierwszych soborów,

wspomaganych przez refleksję teologiczną Ojców Kościoła i podtrzymywanych zmysłem

wiary ludu chrześcijańskiego.

58 Por. św. Leon Wielki, list Quam laudabiliter: DS 284

59 Por. Sobór Watykański II, dekret Ad gentes, 2.

60 Sobór Florencki (1439): DS 1302.

61 Sobór Florencki (1442): DS 1331.

62 Sobór Lyoński II (1274): DS 850.

63 Por. 1 Kor 12, 4-6; Ef 4, 4-6.

251 Dla sformułowania dogmatu Trójcy Świętej Kościół musiał rozwinąć własną

terminologię za pomocą pojęć filozoficznych: „substancja", „osoba" lub „hipostaza", „relacja"

itd. Czyniąc to, nie podporządkował wiary mądrości ludzkiej, ale nadał nowy, niezwykły sens

tym pojęciom, przeznaczonym odtąd także do oznaczania niewypowiedzianej tajemnicy,

która „nieskończenie przekracza to, co my po ludzku możemy pojąć"64.

252 Kościół posługuje się pojęciem „substancja" (oddawanym niekiedy także przez „istota"

lub „natura"), by określić Boski Byt w jego jedności, pojęciem „osoba" lub „hipostaza", by

określić Ojca, Syna i Ducha Świętego w tym, czym rzeczywiście różnią się między sobą, a

pojęciem „relacja", by określić fakt, że rozróżnienie Osób Boskich opiera się na Ich

wzajemnym odniesieniu do siebie.

Dogmat Trójcy Świętej

253 Trójca jest jednością. Nie wyznajemy trzech bogów, ale jednego Boga w trzech

Osobach: „Trójcę współistotną"65. Osoby Boskie nie dzielą między siebie jedynej Boskości,

ale każda z nich jest całym Bogiem: „Ojciec jest tym samym, co Syn, Syn tym samym, co

Ojciec, Duch Święty tym samym, co Ojciec i Syn, to znaczy jednym Bogiem co do natury"66.

„Każda z trzech Osób jest tą rzeczywistością, to znaczy substancją, istotą lub naturą Bożą"67.

254 Osoby Boskie rzeczywiście różnią się między sobą. „Bóg jest jedyny, ale nie jakby

samotny" (quasi solitarius)68. „Ojciec", „Syn", „Duch Święty" nie są tylko imionami

oznaczającymi sposoby istnienia Boskiego Bytu, ponieważ te Osoby rzeczywiście różnią się

między sobą: „Ojciec nie jest tym samym, kim jest Syn, Syn tym samym, kim Ojciec, ani

Duch Święty tym samym, kim Ojciec czy Syn"69. Różnią się między sobą relacjami

pochodzenia: „Ojciec jest Tym, który rodzi; Syn Tym, który jest rodzony; Duch Święty Tym,

który pochodzi"70. Jedność Boska jest trynitarna.

255 Osoby Boskie pozostają we wzajemnych relacjach. Rzeczywiste rozróżnienie Osób

Boskich - ponieważ nie dzieli jedności Bożej - polega jedynie na relacjach, w jakich pozostaje

jedna z nich w stosunku do innych: „W relacyjnych imionach Osób Boskich Ojciec jest

odniesiony do Syna, Syn do Ojca, Duch Święty do Ojca i Syna; gdy mówimy o tych trzech

Osobach, rozważając relacje, wierzymy jednak w jedną naturę, czyli substancję"71.

Rzeczywiście, „wszystko jest (w Nich) jednym, gdzie nie zachodzi przeciwstawność

relacji"72. Z powodu tej jedności Ojciec jest cały w Synu, cały w Duchu Świętym; Syn jest

cały w Ojcu, cały w Duchu Świętym; Duch Święty jest cały w Ojcu, cały w Synu"73.

64 Paweł VI, Wyznanie wiary Ludu Bożego, 2.

65 Sobór Konstantynopolitański II (553): DS 421.

66 Synod Toledański XI (675): DS 530.

67 Sobór Laterański IV (1215): DS 804.

68 Fides Damasi: DS 71.

89 Synod Toledański XI (675): DS 530.

70 Sobór Laterański IV (1215): DS 804.

71 Synod Toledański XI (675): DS 528.

72 Sobór Florencki (1442): DS 1330.

73 Sobór Florencki (1442): DS 1331.

256 Święty Grzegorz z Nazjanzu, nazywany również „Teologiem", przekazuje

katechumenom w Konstantynopolu następujące streszczenie wiary trynitarnej:

Przede wszystkim strzeżcie tego cennego depozytu, dla którego żyję i walczę, z którym

pragnę umrzeć, który pozwala mi znosić wszelkie cierpienia i gardzić wszystkimi

przyjemnościami. Mam na myśli wyznanie wiary w Ojca i Syna, i Ducha Świętego.

Dzisiaj powierzam je wam. Przez to wyznanie za chwilę zanurzę was w wodzie i was z

niej podniosę. Daję je wam po to, by towarzyszyło i patronowało wam przez całe życie.

Daję wam jedno Bóstwo i Potęgę, Jednego istniejącego w Trzech i zawierającego

Trzech na różny sposób. Bóstwo bez różnicy substancji czy natury, stopnia wyższego,

który podnosi, ani stopnia niższego, który poniża... Nieskończona współnaturalność

Trzech nieskończonych. Cały Bóg w każdym z osobna... Bóg Trójjedyny ujmowany

jako całość... Nie zacząłem jeszcze myśleć o Jedności, a już Trójca ogarnia mnie swoim

blaskiem. Nie zacząłem jeszcze myśleć o Trójcy, a już obejmuje mnie Jedność...74

IV. Dzieła Boże i posłania trynitarne

257 O lux, beata Trinitas et principalis Unitas! - „O Światłości, Trójco Święta, pierwotna

Jedności!"75 Bóg jest wiecznym szczęściem, nieśmiertelnym życiem, światłem nie znającym

zachodu. Bóg jest Miłością: Ojciec, Syn i Duch Święty. Bóg chce w sposób wolny udzielać

chwały swego szczęśliwego życia. Taki jest Jego „zamysł życzliwości"76, który powziął

przed stworzeniem świata w swoim umiłowanym Synu, przeznaczając „nas dla siebie jako

przybranych synów przez Jezusa Chrystusa" (Ef 1, 4-5), abyśmy stali się „na wzór obrazu

Jego Syna" (Rz 8, 29), dzięki duchowi „przybrania za synów" (Rz 8, 15). Zamysł ten jest

„łaską, która nam dana została... przed wiecznymi czasami" (2 Tm 1,9), mającą swoje źródło

w miłości trynitarnej. Rozwija się on w dziele stworzenia, w całej historii zbawienia po

upadku człowieka, w posłaniu Syna i Ducha Świętego, a przedłużeniem tego posłania jest

posłanie Kościoła77.

258 Cała ekonomia Boża jest wspólnym dziełem trzech Osób Bożych. Podobnie bowiem,

jak Trójca ma jedną i tę samą naturę, tak ma również jedno i to samo działanie78. „Ojciec,

Syn i Duch Święty nie są trzema zasadami stworzeń, ale jedną zasadą"79. Każda jednak

Osoba Boża wypełnia wspólne dzieło według swojej osobowej właściwości. W ten sposób

Kościół, powołując się na Nowy Testament80, wyznaje: „Jeden jest Bóg i Ojciec, od którego

wszystko pochodzi; jeden Pan Jezus Chrystus, dla którego jest wszystko; jeden Duch Święty,

w którym jest wszystko"81. Właściwości Osób Boskich objawiają się przede wszystkim w

Boskich posłaniach wcielenia Syna i daru Ducha Świętego.

74 Św. Grzegorz z Nazjanzu, Orationes, 40, 41: PG 36, 417.

75 Liturgia Godzin, hymn O lux, beata Trinitas.

76 Por. Ef 1, 9.

77 Por. Sobór Watykański II, dekret Adgentes, 2-9.

78 Por. Sobór Konstantynopolitański II (553): DS 421.

79 Sobór Florencki (1442): DS 1331.

80 Por. 1 Kor 8, 6.

81 Sobór Konstantynopolitański II (553): DS 421.

259 Cała ekonomia Boża, dzieło zarazem wspólne i osobowe, pozwala poznać właściwości

Osób Bożych oraz Ich jedną naturę. Także całe życie chrześcijańskie jest komunią z każdą z

Osób Bożych, bez jakiegokolwiek ich rozdzielenia. Kto oddaje chwałę Ojcu, czyni to przez

Syna w Duchu Świętym; kto idzie za Chrystusem, czyni to, ponieważ Ojciec go pociąga82, a

Duch porusza83.

260 Celem ostatecznym całej ekonomii Bożej jest wejście stworzeń do doskonałej jedności

Trójcy Świętej84. Ale już teraz jesteśmy wezwani, by być mieszkaniem Najświętszej Trójcy:

„Jeśli Mnie kto miłuje, będzie zachowywał moją naukę, a Ojciec mój umiłuje go i

przyjdziemy do niego, i będziemy u niego przebywać" (J 14, 23).

O Boże mój, Trójco Przenajświętsza, którą uwielbiam, dopomóż mi zapomnieć zupełnie

o sobie samej, abym mogła zamieszkać w Tobie nieporuszona i spokojna, jakby moja

dusza była już w wieczności. Oby nic nie zmąciło mego pokoju i nie wyprowadziło

mnie z Ciebie, o mój Niezmienny, ale niech każda minuta zanurza mnie coraz bardziej

w głębokości Twojej Tajemnicy. Napełnij pokojem moją duszę. Uczyń z niej swoje

niebo, swoje umiłowane mieszkanie i miejsce swego spoczynku. Obym tam nigdy nie

zostawiła Ciebie samego, lecz abym tam była cała, cała żyjąca wiarą, cała adorująca,

cała poddana Twemu stwórczemu działaniu85.

W skrócie

261 Tajemnica Trójcy Świętej stanowi centrum tajemnicy wiary i życia chrześcijańskiego.

Tylko sam Bóg, objawiając się, może nam pozwolić poznać się jako Ojciec, Syn i Duch

Święty.

262 Wcielenie Syna Bożego objawia, że Bóg jest wiecznym Ojcem i że Syn jest współistotny

Ojcu, czyli że On jest w Nim i z Nim tym samym jedynym Bogiem.

263 Posłanie Ducha Świętego przez Ojca w imieniu Syna86 i przez Syna „od Ojca"

(J15, 26) objawia, że jest On z Ojcem i Synem tym samym jedynym Bogiem. „(Duch Święty) z

Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwalę".

82 Por. J 6, 44.

83 Por. Rz 8, 14.

84 Por. J 17, 21-23.

85 Bł. Elżbieta od Trójcy, Modlitwa.

86 Por. J 14, 26.

264 „Duch Święty pochodzi od Ojca jako pierwszego źródła, a - przez wieczny dar Ojca dla

Syna - wspólnie od Ojca i Syna"87.

265 Przez laskę chrztu „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego" zostaliśmy wezwani do

uczestnictwa w życiu Trójcy Świętej, tu na ziemi w mroku wiary, a po śmierci w światłości

wiecznej88.

266 „Fides autem catholica haec est, ut unum Deum in Trinitate, et Trinitatem in unitate

veneremur, neąue confundentes personas, neąue substantiam separantes: alia est enim

persona Patris, alia Filii, alia Spiritus Sancti; sed Patris et Filii et Spiritus Sancti una est

divinitas, aeąualis gloria, coaeterna maiestas" - „Wiara katolicka polega na tym, abyśmy

czcili jednego Boga w Trójcy, a Trójcę w jedności, nie mieszając Osób ani nie rozdzielając

substancji: inna jest bowiem Osoba Ojca, inna Syna, inna Ducha Świętego; lecz jedno jest

Bóstwo, równa chwalą, współwieczny majestat Ojca i Syna, i Ducha Świętego"89.

267 Osoby Boskie, nierozdzielne w tym, kim są, są także nierozdzielne w tym, co czynią. W

jednym działaniu Bożym każda Osoba Boska ukazuje jednak to, co jest Jej własne w Trójcy,

przede wszystkim w Boskich posłaniach wcielenia Syna i daru Ducha Świętego.

Paragraf trzeci

WSZECHMOGĄCY

268 Spośród wszystkich przymiotów Bożych Symbol wiary wymienia tylko wszechmoc

Bożą; wyznanie jej ma wielkie znaczenie dla naszego życia. Wierzymy, że wszechmoc Boża

jest powszechna, ponieważ Bóg wszystko stworzył90, wszystkim rządzi i wszystko może; jest

miłująca, ponieważ Bóg jest naszym Ojcem91; jest tajemnicza, ponieważ tylko wiara może ją

uznać, gdy „w słabości się doskonali" (2 Kor 12, 9)92.

87 Św. Augustyn, De Trinitate, XV, 26, 47.

88 Por. Paweł VI, Wyznanie wiary Ludu Bożego, 9.

89 Symbol Quicumque: DS 75.

90 Por. Rdz 1, 1; J 1, 3.

91 Por. Mt 6, 9.

92 Por. 1 Kor 1, 18.

„Czyni On wszystko, co zechce" (Ps 115, 3)

269 Pismo święte wielokrotnie wyznaje powszechną moc Boga. Nazywa Go „potężnym

Bogiem Jakuba" (Rdz 49, 24; Iz 1, 24 i in.), „Panem Zastępów", „Panem dzielnym i

potężnym w boju" (Ps 24, 8-10). Bóg jest wszechmogący „na niebie i na ziemi" (Ps 135, 6),

ponieważ On sam je stworzył. Dla Niego nic nie jest niemożliwe93 i rozporządza On swoim

dziełem zgodnie ze swoją wolą94. Bóg jest Panem wszechświata, którego porządek sam

ustalił i który jest Mu całkowicie poddany i uległy. Jest On Władcą historii; rządzi sercami i

wydarzeniami według swego upodobania95. „Potężnie działać zawsze jest w Twej mocy i

któż się oprze potędze Twojego ramienia?" (Mdr 11, 21).

„Nad wszystkim masz litość, bo wszystko w Twej mocy" (Mdr 11, 23)

270 Bóg jest Ojcem wszechmogącym. Jego ojcostwo i Jego wszechmoc wyjaśniają się

wzajemnie. Istotnie, On okazuje swoją ojcowską wszechmoc, gdy troszczy się o nasze

potrzeby96; przez przybrane synostwo, jakiego nam udziela („Będę wam Ojcem, a wy

będziecie moimi synami i córkami - mówi Pan wszechmogący", 2 Kor 6, 18); a wreszcie

przez swoje nieskończone miłosierdzie, ponieważ On najbardziej okazuje swoją wszechmoc,

dobrowolnie odpuszczając grzechy.

271 Boża wszechmoc nie jest jednak samowolna: „W Bogu moc i istota, wola i rozum,

mądrość i sprawiedliwość są tym samym, tak że nic nie może być w mocy Bożej, co nie

mogłoby być w sprawiedliwej woli Bożej czy w mądrym rozumie"97.

Tajemnica pozornej niemocy Boga

272 Wiara w Boga Ojca wszechmogącego może być wystawiona na próbę przez

doświadczenie zła i cierpienia. Niekiedy Bóg może wydawać się nieobecny i niezdolny do

przeciwstawienia się złu. Bóg Ojciec objawił jednak swoją wszechmoc w sposób najbardziej

tajemniczy w dobrowolnym uniżeniu i w zmartwychwstaniu swego Syna, przez które

zwyciężył zło. Chrystus ukrzyżowany jest więc „mocą Bożą i mądrością Bożą. To bowiem,

co jest głupstwem u Boga, przewyższa mądrością ludzi, a co jest słabe u Boga, przewyższa

mocą ludzi" (1 Kor 1, 24-25). W zmartwychwstaniu i wywyższeniu Chrystusa Ojciec „na

podstawie działania (swojej) potęgi i siły" okazał „przemożny ogrom mocy względem nas

wierzących" (Ef 1, 19).

93 Por. Jr 32, 17; Łk I, 37.

94 Por. Jr 27, 5.

95 Por. Est 4, 17b; Prz 21, 1; Tb 13, 2.

96 Por. Mt 6, 32.

97 Św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, I, 25, 5, ad 1.

273 Jedynie wiara może przylgnąć do tajemniczych dróg wszechmocy Bożej. Ta wiara

chlubi się ze swych słabości, by przyciągnąć do niej moc Chrystusa98. Najdoskonalszym

wzorem tej wiary jest Dziewica Maryja, która uwierzyła, że „dla Boga... nie ma nic

niemożliwego" (Łk 1, 37), i która mogła uwielbiać Pana: „Wielkie rzeczy uczynił mi

Wszechmocny. Święte jest Jego imię" (Łk 1, 49).

274 „Nic nie może tak umocnić naszej wiary i naszej nadziei, jak głębokie przekonanie

wyryte w naszych duszach, że dla Boga nie ma nic niemożliwego. Jeśli nasz rozum przyjmie

myśl o Bożej wszechmocy, z łatwością i bez żadnego wahania uzna to wszystko, co następnie

przedstawi nam do wierzenia (Credo): to, co największe, najbardziej niezrozumiałe i

najwznioślejsze, wykraczające poza zwyczajne prawa natury"99.

W skrócie

275 Wyznajemy ze sprawiedliwym Hiobem: „ Wiem, że Ty wszystko możesz, co zamyślasz,

potrafisz uczynić" (Hi 42, 2).

276 Kościół wierny świadectwu Pisma świętego często kieruje swoją modlitwę do

„wszechmogącego i wiecznego Boga" (Omnipotens sempiterne Deus...), mocno wierząc, że

nie ma nic „niemożliwego dla Boga" (Rdz 18, 14; Łk 1, 37; Mt 19, 26).

277 Bóg okazuje swoją wszechmoc, odwracając nas od naszych grzechów i przez łaskę

utwierdzając nas na nowo w swojej przyjaźni: „Boże, Ty przez przebaczenie i litość najpełniej

okazujesz swoją wszechmoc..."100

278 Gdybyśmy nie wierzyli, że miłość Boża jest wszechmocna, jak moglibyśmy uwierzyć, że

Ojciec mógł nas stworzyć, Syn odkupić, a Duch Święty uświęcić?

Paragraf czwarty

STWÓRCA

279 „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię" (Rdz 1,1). Tymi uroczystymi słowami

zaczyna się Pismo święte. Symbol wiary podejmuje te słowa, wyznając Boga Ojca

wszechmogącego jako „Stwórcę nieba i ziemi", „wszystkich rzeczy widzialnych i

niewidzialnych". Powiemy więc najpierw o Stwórcy, następnie o Jego stworzeniu, a w końcu

o upadku na skutek grzechu; by podnieść nas z tego grzechu, przyszedł Jezus Chrystus, Syn

Boży.

98 Por. 2 Kor 12, 9; Flp 4, 13.

99 Katechizm Rzymski, 1,2, 13.

100 Mszał Rzymski, Kolekta z 26 niedzieli zwykłej.

280 Stworzenie jest podstawą „wszystkich zbawczych zamysłów Bożych", „początkiem

historii zbawienia"101, osiągającej punkt kulminacyjny w Chrystusie. I odwrotnie, misterium

Chrystusa jest decydującym światłem oświecającym tajemnicę stworzenia; ono objawia cel,

dla którego „na początku Bóg stworzył niebo i ziemię" (Rdz 1,1). Od początku Bóg miał na

względzie chwałę nowego stworzenia w Chrystusie102.

281 Dlatego właśnie czytania Wigilii Paschalnej, celebracja nowego stworzenia w

Chrystusie, zaczynają się od opisu stworzenia. W liturgii bizantyjskiej opis stworzenia

stanowi zawsze pierwsze czytanie wigilii wielkich świąt Pana. Według świadectw pierwszych

wieków w taki sam sposób przygotowywano katechumenów do chrztu103.

I. Katecheza o stworzeniu

282 Katecheza o stworzeniu ma pierwszorzędne znaczenie. Odnosi się do samych podstaw

życia ludzkiego i chrześcijańskiego, ponieważ precyzuje odpowiedź wiary chrześcijańskiej na

podstawowe pytania, jakie stawiali sobie ludzie wszystkich czasów: „Skąd pochodzimy?",

„Dokąd idziemy?", „Jaki jest nasz początek?", „Jaki jest nasz cel?", „Skąd pochodzi i dokąd

zmierza wszystko, co istnieje?" Dwa pytania: pytanie o początek i pytanie o cel, są

nierozdzielne. Obydwa decydują o sensie i ukierunkowaniu naszego życia i naszego działania.

283 Zagadnienie początków świata i człowieka jest przedmiotem licznych poszukiwań

naukowych, które wspaniale wzbogaciły naszą wiedzę o wieku i wymiarach wszechświata, o

powstawaniu form żywych, o pojawieniu się człowieka. Odkrycia te skłaniają nas do coraz

głębszego podziwu dla wielkości Stwórcy, do dziękczynienia za wszystkie Jego dzieła oraz za

rozum i mądrość, jakich udziela On uczonym i badaczom. Mogą oni powiedzieć za

Salomonem: „On mi dał bezbłędną znajomość rzeczy: poznać budowę świata i siły

żywiołów... pouczyła mnie bowiem Mądrość - sprawczyni wszystkiego" (Mdr 7, 17-21).

284 Na wielkie zainteresowanie tymi poszukiwaniami szczególnie silny wpływ wywierają

zagadnienia dotyczące innego porządku, który przekracza zakres nauk przyrodniczych.

Ważne jest nie tyle poznanie, kiedy i w jaki sposób wyłonił się kosmos, kiedy pojawił się w

nim człowiek, co raczej odkrycie, jaki jest sens tego początku: czy rządzi nim przypadek,

ślepe przeznaczenie, anonimowa konieczność czy też transcendentny, rozumny i dobry Byt,

nazywany Bogiem. A jeżeli świat wywodzi się z mądrości i dobroci Bożej, to dlaczego

istnieje zło? Skąd pochodzi? Kto jest za nie odpowiedzialny.' Czy można się od niego

wyzwolić?

101 Kongregacja do Spraw Duchowieństwa, Ogólne dyrektorium katechetyczne, 51.

102 Por. Rz 8, 18-23.

103 Por. Eteria. Peregrinatio ad loca sancta, 46: PLS 1, 1047; św. Augustyn, De catechizandis rudibus, 3. 5.

285 Od początku wiara chrześcijańska została poddana konfrontacji z odpowiedziami na

pytanie o pochodzenie świata, różniącymi się od jej odpowiedzi. W starożytnych religiach i

kulturach znajdują się liczne mity dotyczące tego zagadnienia. Niektórzy filozofowie

utrzymywali, że wszystko jest Bogiem, że świat jest Bogiem lub że stawanie się świata jest

stawaniem się Boga (panteizm). Inni stwierdzali, że świat jest konieczną emanacją Boga,

wypływa z tego źródła i powraca do niego. Inni jeszcze przyjmowali istnienie dwóch

wiecznych zasad, Dobra i Zła, Światła i Ciemności, nieustannie walczących ze sobą (dualizm,

manicheizm). Według niektórych z tych koncepcji świat (a przynajmniej świat materialny)

jest zły, powstał w wyniku upadku, a zatem należałoby go odrzucić lub oderwać się od niego

(gnoza); inni przyjmują, że świat został uczyniony przez Boga, ale w taki sposób, jak zegar

przez zegarmistrza, który uczyniwszy go, pozostawił go samemu sobie (deizm). Są wreszcie

tacy, którzy nie przyjmują żadnego transcendentnego początku świata, ale widzą w nim

czystą grę materii, która istniała wiecznie (materializm). Wszystkie te próby interpretacji

świadczą, jak trwałe i powszechne są pytania dotyczące początków świata. Poszukiwania te

są właściwe człowiekowi.

286 Z pewnością rozum ludzki jest zdolny do znalezienia odpowiedzi na pytanie o początki

świata. Istnienie Boga Stwórcy można bowiem poznać w sposób pewny z Jego dzieł, dzięki

światłu rozumu ludzkiego104, chociaż to poznanie często jest zaciemnione i zniekształcone

przez błąd. Dlatego wiara przychodzi, by umocnić i oświecić rozum w poprawnym poznaniu

tej prawdy: „Przez wiarę poznajemy, że słowem Boga światy zostały tak stworzone, iż to, co

widzimy, powstało nie z rzeczy widzialnych" (Hbr 11, 3).

287 Prawda o stworzeniu jest tak ważna dla całego życia ludzkiego, że Bóg w swojej

łaskawości zechciał objawić swojemu ludowi to wszystko, co należy koniecznie wiedzieć na

ten temat. Niezależnie od naturalnego poznania Stwórcy przez człowieka105 Bóg stopniowo

objawiał Izraelowi tajemnicę stworzenia. Ten, który wybrał patriarchów, który wyprowadził

Izraela z Egiptu, a wybierając Izrael, stworzył go i uformował106, objawia się jako Ten, do

którego należą wszystkie ludy ziemi i cała ziemia, jako Ten, który sam „stworzył niebo i

ziemię" (Ps 115, 15; 124, 8; 134, 3).

288 Objawienie prawdy o stworzeniu jest więc nieodłączne od Objawienia

i urzeczywistnienia Przymierza Boga, Jedynego, z Jego ludem. Prawda o stworzeniu została

objawiona jako początek tego Przymierza, jako pierwsze i powszechne świadectwo miłości

wszechmogącego Boga107. Prawda o stworzeniu wyraża się więc z coraz większą mocą w

orędziu proroków108, w modlitwie psalmów109 i w liturgii, w refleksji mądrościowej110

narodu wybranego.

104 Por. Sobór Watykański I: DS 3026.

105 Por. Dz 17, 24-29; Rz 1, 19-20.

106 Por. Iz 43, 1.

107 Por. Rdz 15, 5; Jr 33, 19-26.

108 Por. Iz 44, 24.

109 Por. Ps 104.

110 Por. Prz 8, 22-31.

289 Wśród wszystkich wypowiedzi Pisma świętego o stworzeniu trzy pierwsze rozdziały

Księgi Rodzaju zajmują wyjątkowe miejsce. Z literackiego punktu widzenia teksty te mogą

mieć różne źródła. Autorzy natchnieni umieścili je na początku Pisma świętego, tak żeby

swoim uroczystym charakterem wyrażały prawdy o stworzeniu, jego początku i jego celu w

Bogu, jego uporządkowaniu i jego dobroci, o powołaniu człowieka, a w końcu prawdy o

dramacie grzechu i nadziei zbawienia. Czytane w świetle Chrystusa, w jedności Pisma

świętego i w żywej Tradycji Kościoła, wypowiedzi te pozostają pierwszorzędnym źródłem

katechezy o tajemnicach „początku": stworzeniu, upadku i obietnicy zbawienia.

II. Stworzenie - dzieło Trójcy Świętej

290 „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię" (Rdz 1, 1). W tych pierwszych słowach

Pisma świętego są zawarte trzy stwierdzenia: wieczny Bóg dał początek temu wszystkiemu,

co istnieje poza Nim; tylko On jest Stwórcą (czasownik „stwarzać" - w języku hebrajskim

bara - ma zawsze jako podmiot Boga). Całość tego, co istnieje (wyrażona formułą „niebo i

ziemia"), zależy od Tego, kto daje jej istnienie.

291 „Na początku było Słowo... i Bogiem było Słowo... Wszystko przez Nie się stało, a bez

Niego nic się nie stało" (J 1, 1-3). Nowy Testament objawia, że Bóg stworzył wszystko przez

odwieczne Słowo, przez swojego umiłowanego Syna. „W Nim zostało wszystko stworzone: i

to, co w niebiosach, i to, co na ziemi... Wszystko przez Niego i dla Niego zostało stworzone.

On jest przed wszystkim i wszystko w Nim ma istnienie" (Kol 1, 16-17). Wiara Kościoła

przyjmuje również stwórcze działanie Ducha Świętego: On jest „Ożywicielem"111, „Duchem

Stworzycielem" (Veni, Creator Spiritus), „Źródłem wszelkiego dobra"112.

292 Stwórcze działanie Syna i Ducha Świętego zapowiadane w Starym Testamencie113, a

objawione w Nowym Przymierzu, nierozdzielnie zespolone z działaniem Ojca, jest jasno

potwierdzone przez regułę wiary Kościoła: „Istnieje tylko jeden Bóg... On jest Ojcem, jest

Bogiem, Stwórcą, Sprawcą, Porządkującym. On uczynił wszystko przez siebie samego, to

znaczy przez swoje Słowo i przez swoją Mądrość"114, „przez Syna i Ducha", którzy są jakby

„Jego rękami"115. Stworzenie jest wspólnym dziełem Trójcy Świętej.

111 Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański.

112 Liturgia bizantyjska, Troparion Nieszporów Pięćdziesiątnicy.

113 Por. Ps 33, 6; 104, 30; Rdz 1, 2-3.

114 Św. Ireneusz, Adversus haereses, II, 30, 9.

115 Tamże, IV, 20, 1.

III. „Świat został stworzony dla chwały Bożej"

293 Podstawowa prawda, której Pismo święte i Tradycja nie przestają nauczać i wysławiać,

głosi, że „świat został stworzony dla chwały Bożej"116. Bóg stworzył wszystko - wyjaśnia

św. Bonawentura - „nie po to, by powiększyć chwałę, ale by ją ukazać i udzielić jej"117.

Jedynym powodem, dla którego Bóg stwarza, jest Jego miłość i dobroć: „Kluczem miłości

otworzył swoją dłoń, by dokonać dzieła stworzenia"118. Sobór Watykański I wyjaśnia:

Jedyny i prawdziwy Bóg, w swojej dobroci i swoją wszechmocną potęgą, nie dla

powiększenia lub osiągnięcia własnego szczęścia, ale dla objawienia swojej

doskonałości przez dobra, jakich udziela stworzeniom, całkowicie wolną decyzją, od

początku czasu, stworzył z nicości dwa rodzaje stworzeń: stworzenia duchowe i

materialne119.

294 Chwałą Boga jest to, by realizowało się ukazywanie i udzielanie Jego dobroci, ze

względu na które został stworzony świat. Uczynić z nas „przybranych synów przez Jezusa

Chrystusa, według postanowienia swej woli, ku chwale majestatu swej łaski" (Ef 1, 5-6) - taki

był Boży zamysł życzliwości. „Albowiem chwałą Boga jest człowiek żyjący, a życiem

człowieka jest oglądanie Boga. Jeśli zatem objawienie się Boga przez dzieło stworzenia dało

życie wszystkim istotom, jakie żyją na ziemi, o ileż bardziej objawienie się Ojca przez Słowo

daje życie tym, którzy widzą Boga"120. Celem ostatecznym stworzenia jest to, by Bóg,

„będący Stwórcą wszystkiego, stał się ostatecznie «wszystkim we wszystkich)) (1 Kor 15,

28), zapewniając równocześnie i własną chwałę, i nasze szczęście"121.

IV. Tajemnica stworzenia

Bóg stwarza przez mądrość i miłość

295 Wierzymy, że Bóg stworzył świat według swojej mądrości122. Świat nie powstał w

wyniku jakiejś konieczności, ślepego przeznaczenia czy przypadku. Wierzymy, że pochodzi z

wolnej woli Boga, który chciał dać stworzeniom uczestnictwo w swoim bycie, w swojej

mądrości i dobroci: „Boś Ty stworzył wszystko, a dzięki Twej woli istniało i zostało

stworzone" (Ap 4, 11). „Jak liczne są dzieła Twoje, Panie! Ty wszystko mądrze uczyniłeś"

(Ps 104, 24).

„Pan jest dobry dla wszystkich i Jego miłosierdzie ogarnia wszystkie Jego dzieła" (Ps 145, 9).

116 Sobór Watykański I: DS 3025.

117 Św. Bonawentura, In libros sententiarum, 2, 1, 2, 2, 1.

118 Św. Tomasz z Akwinu, In libros sententiarum, 2, prol.

119 Sobór Watykański I: DS 3002.

120 Św. Ireneusz, Adversus haereses, IV, 20, 7.

121 Sobór Watykański II, dekret Ad gentes, 2.

122 Por. Mdr 9, 9.

Bóg stwarza „z niczego"

296 Wierzymy, że Bóg, aby stwarzać, nie potrzebuje niczego istniejącego wcześniej ani

żadnej pomocy123. Stworzenie nie jest także konieczną emanacją substancji Bożej124. Bóg

stwarza w sposób wolny „z niczego"125:

Cóż nadzwyczajnego byłoby w tym, gdyby Bóg wyprowadził świat z istniejącej już

wcześniej materii? Ludzki twórca, gdy otrzyma materiał, zrobi z niego wszystko, co

zechce. Tymczasem moc Boga okazuje się właśnie w tym, że wychodzi On od nicości,

by uczynić wszystko, co zechce126.

297 Wiara w stworzenie „z niczego" jest potwierdzana w Piśmie świętym jako prawda pełna

obietnicy i nadziei. Matka siedmiu synów tak zachęca ich do męczeństwa:

Nie wiem, w jaki sposób znaleźliście się w moim łonie, nie ja wam dałam tchnienie i

życie, a członki każdego z was nie ja ułożyłam. Stwórca świata bowiem, który

ukształtował człowieka i wynalazł początek wszechrzeczy, w swojej litości ponownie

odda wam tchnienie i życie, dlatego że wy gardzicie sobą teraz dla Jego praw... Proszę

cię, synu, spojrzyj na niebo i na ziemię, a mając na oku wszystko, co jest na nich, zwróć

uwagę na to, że z niczego stworzył je Bóg i że ród ludzki powstał w ten sam sposób

(2 Mch 7, 22-23. 28).

298 Ponieważ Bóg może stwarzać z niczego, może także, przez Ducha Świętego, dać życie

duchowe grzesznikom, stwarzając w nich serce czyste127, oraz przez zmartwychwstanie

udzielać życia ciałom zmarłych. On bowiem „ożywia umarłych i to, co nie istnieje, powołuje

do istnienia" (Rz 4, 17). Ponieważ przez swoje Słowo mógł sprawić, by światło zajaśniało w

ciemnościach128, może również udzielić światła wiary tym, którzy Go nie znają129.

Bóg stwarza świat uporządkowany i dobry

299 Ponieważ Bóg stwarza w sposób mądry, stworzenie jest uporządkowane: „Tyś wszystko

urządził według miary i liczby, i wagi" (Mdr 11, 20). Świat, stworzony w wiecznym Słowie i

przez wieczne Słowo, będące „obrazem Boga niewidzialnego" (Kol 1, 15), jest przeznaczony

i ofiarowany dla człowieka, będącego obrazem Boga130, wezwanego do osobowej relacji z

Bogiem. Nasz rozum, uczestnicząc w świetle Rozumu Bożego, może zrozumieć to, co Bóg

mówi nam przez swoje stworzenie131; oczywiście, nie bez wielkiego wysiłku, a także w

duchu pokory i czci wobec Stwórcy oraz Jego dzieła132. Stworzenie wywodzące się z Bożej

dobroci uczestniczy w tej dobroci („A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było dobre...

bardzo dobre": Rdz 1,4. 10. 12. 18. 21. 31). Stworzenie jest więc chciane przez Boga jako dar

skierowany do człowieka, jako dziedzictwo, które jest przeznaczone dla niego i powierzone

mu. Kościół musiał wielokrotnie bronić prawdy o dobroci stworzenia, w tym także świata

materialnego133.

123 Por. Sobór Watykański I: DS 3022.

124 Por. tamże, 3023-3024.

125 Sobór Laterański IV: DS 800; Sobór Watykański I: DS 3025.

126 Św. Teofil z Antiochii, Ad Autolycum, 2, 4: PG 6, 1052.

127 Por. Ps 51, 12.

128 Por. Rdz 1, 3.

129 Por. 2 Kor 4, 6.

130 Por. Rdz 1, 26.

131 Por. Ps 19, 2-5.

132 Por. Hi 42, 3.

133 Por. św. Leon Wielki, list Quam laudabiliter: DS 286; I Synod w Braga: DS 455-463; Sobór Laterański IV:

DS 800; Sobór Florencki: DS 1333; Sobór Watykański I: DS 3002.

Bóg jest transcendentny wobec stworzenia i jest w nim obecny

300 Bóg jest nieskończenie większy od wszystkich swoich dzieł134: „Tyś swój majestat

wyniósł nad niebiosa" (Ps 8, 2); „a wielkość Jego niezgłębiona" (Ps 145, 3). Ponieważ jednak

jest Stwórcą niezależnym i wolnym, pierwszą przyczyną wszystkiego, co istnieje, jest także

obecny w najgłębszym wnętrzu swoich stworzeń: „W Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy"

(Dz 17, 28). Według słów św. Augustyna jest On superior summo meo et interior intimo meo

- „wyższy od mojej wysokości i głębszy od mojej głębi"135.