„Umarł - zgodnie z Pismem - za nasze grzechy"

601 Ten Boży zamysł zbawienia przez wydanie na śmierć „Sługi", Sprawiedliwego (Iz 53,

11)400, został wcześniej zapowiedziany w Piśmie świętym jako tajemnica powszechnego

odkupienia, to znaczy wykupu, który wyzwala ludzi z niewoli grzechu401. Św. Paweł

przekazuje w wyznaniu wiary, o którym mówi, że je „przejął" (1 Kor 15, 3) - iż „Chrystus

umarł - zgodnie z Pismem - za nasze grzechy"402. Odkupieńcza śmierć Jezusa wypełnia w

szczególności proroctwo o cierpiącym Słudze403. Sam Jezus przedstawił sens swego życia i

śmierci w świetle cierpiącego Sługi404. Po swoim Zmartwychwstaniu Jezus w taki właśnie

sposób wyłożył Pisma uczniom z Emaus405, a następnie samym Apostołom406.

„Bóg dla nas uczynił Go grzechem"

602 Święty Piotr może więc sformułować wiarę apostolską w Boży zamysł zbawienia w taki

sposób: „Wiecie bowiem, że z waszego, odziedziczonego po przodkach, złego postępowania

zostaliście wykupieni nie czymś przemijającym, srebrem lub złotem, ale drogocenną krwią

Chrystusa jako baranka niepokalanego i bez zmazy. On był wprawdzie przewidziany przed

stworzeniem świata, dopiero jednak w ostatnich czasach się objawił ze względu na was" (1 P

1, 18-20). Karą za grzechy ludzi, popełnione po grzechu pierworodnym, była śmierć407. Bóg

posyłając własnego Syna w postaci sługi408, w postaci człowieka upadłego i poddanego

śmierci z powodu grzechu409, „dla nas grzechem uczynił Tego, który nie znał grzechu,

abyśmy się stali w Nim sprawiedliwością Bożą" (2 Kor 5, 21).

397 Por. Ps 2, 1-2.

398 Por. Mt 26, 54; J 18, 36; 19, 11.

399 Por. Dz 3, 17-18.

400 Por. Dz 3, 14.

401 Por. Iz 53, 11-12; J 8, 34-36.

402 Por. także Dz 3, 18; 7, 52; 13, 29; 26, 22-23.

403 Por. Iz 53, 7-8; Dz 8, 32-35.

404 Por. Mt 20, 28.

405 Por. Łk 24, 25-27.

406 Por. Łk 24, 44-45.

407 Por. Rz 5, 12; 1 Kor 15, 56.

408 Por. Flp 2, 7.

409 Por. Rz 8, 3. 410 Por. J 8, 46

603 Jezus nie doznał takiego odrzucenia, jak gdyby On sam zgrzeszył410. W miłości

odkupieńczej, która zawsze łączyła Go z Ojcem411, przyjął nas w naszym oddzieleniu od

Boga, tak że mógł w naszym imieniu powiedzieć na krzyżu: „Boże mój, Boże mój, czemuś

Mnie opuścił?" (Mk 15, 34; Ps 22, 1). Bóg, czyniąc Go w ten sposób solidarnym z nami jako

grzesznikami, „własnego Syna nie oszczędził, ale Go za nas wszystkich wydał" (Rz 8, 32),

abyśmy zostali „pojednani z Bogiem przez śmierć Jego Syna" (Rz 5, 10).

Boża inicjatywa powszechnej miłości odkupieńczej

604 Wydając swego Syna za nasze grzechy, Bóg ukazuje, że Jego zamysł wobec nas jest

zamysłem życzliwej miłości, która poprzedza wszelką zasługę z naszej strony: „W tym

przejawia się miłość, że nie my umiłowaliśmy Boga, ale że On sam nas umiłował i posłał

Syna swojego jako ofiarę przebłagalną za nasze grzechy" (1 J 4, 10)412. „Bóg zaś okazuje

nam swoją miłość właśnie przez to, że Chrystus umarł za nas, gdyśmy byli jeszcze

grzesznikami" (Rz 5, 8).

605 Jezus w zakończeniu przypowieści o zbłąkanej owcy przypomniał, że ta miłość nie zna

wyjątków: „Tak też nie jest wolą Ojca waszego, który jest w niebie, żeby zginęło jedno z tych

małych" (Mt 18, 14). Jezus potwierdza, że przyszedł „dać swoje życie jako okup za wielu"

(Mt 20, 28); to ostatnie pojęcie nie jest ograniczające: przeciwstawia całą ludzkość jedynej

Osobie Odkupiciela, który wydaje siebie, aby ją zbawić413. Kościół w ślad za Apostołami414

naucza, że Chrystus umarł za wszystkich ludzi bez wyjątku: „Nie ma, nie było i nie będzie

żadnego człowieka, za którego nie cierpiałby Chrystus"415.

III. Chrystus ofiarował siebie samego swemu Ojcu za nasze grzechy

Całe życie Chrystusa jest ofiarowane Ojcu

606 Syn Boży „z nieba zstąpił nie po to, aby pełnić swoją wolę, ale wolę Tego, który Go

posłał" (J 6, 38); „Przeto przychodząc na świat, mówi: ...Oto idę... abym spełniał wolę Twoją,

Boże... Na mocy tej woli uświęceni jesteśmy przez ofiarę ciała Jezusa Chrystusa raz na

zawsze" (Hbr 10, 5-10). Od chwili swego Wcielenia Syn Boży podejmuje Boży zamysł

zbawienia w swoim odkupieńczym posłaniu: „Moim pokarmem jest wypełnić wolę Tego,

który Mnie posłał, i wykonać Jego dzieło" (J 4, 34). Ofiara Jezusa „za grzechy całego świata"

(1 J 2, 2) jest wyrażeniem Jego komunii miłości z Ojcem: „Dlatego miłuje Mnie Ojciec, bo Ja

życie moje oddaję" (J 10, 17). „Niech świat się dowie, że Ja miłuję Ojca i że tak czynię, jak

Mi Ojciec nakazał" (J 14, 31).

411 Por. J 8, 29.

412 Por. 1 J 4, 19.

413 Por. Rz 5, 18-19.

414 Por. 2 Kor 5, 15; 1 J 2, 2.

415 Synod w Quierzy (853): DS 624.

607 Pragnienie wypełnienia zamysłu miłości odkupieńczej Jego Ojca ożywia całe życie

Jezusa416, ponieważ Jego odkupieńcza męka jest motywem Jego Wcielenia: „Ojcze, wybaw

Mnie od tej godziny. Nie, właśnie dlatego przyszedłem na tę godzinę" (J 12, 27). „Czyż nie

mam pić kielicha, który Mi podał Ojciec?" (J 18, 11). I jeszcze na krzyżu, zanim wszystko

„wykonało się" (J 19, 30), Jezus mówi: „Pragnę" (J 19, 28).

„Baranek Boży, który gładzi grzech świata"

608 Gdy Jan Chrzciciel zgodził się udzielić Jezusowi chrztu razem z grzesznikami417,

zobaczył i wskazał w Jezusie Baranka Bożego, „który gładzi grzech świata" (J 1, 29)418.

Ukazuje on w ten sposób, że Jezus jest równocześnie cierpiącym Sługą, który w milczeniu

pozwala prowadzić się na zabicie (Iz 53, 7)419 i niesie grzechy wielu420, oraz barankiem

paschalnym, symbolem odkupienia Izraela w czasie pierwszej Paschy (Wj 12, 3-14)421. Całe

życie Chrystusa wyraża Jego posłanie: „służyć i dać swoje życie na okup za wielu" (Mk 10,

45).

Jezus dobrowolnie podejmuje odkupieńczą miłość Ojca

609 Podejmując w swoim ludzkim sercu miłość Ojca do ludzi, Jezus „do końca ich

umiłował" (J 13, 1), ponieważ „nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje

za przyjaciół swoich" (J 15, 13). W ten sposób w cierpieniu i śmierci człowieczeństwo Jezusa

stało się wolnym i doskonałym narzędziem Jego Boskiej miłości, która pragnie zbawienia

ludzi422. Istotnie, przyjął On w sposób dobrowolny mękę i śmierć z miłości do Ojca i do

ludzi, których Ojciec chce zbawić: „Nikt Mi (życia) nie zabiera, lecz Ja od siebie je oddaję" (J

10, 18). Syn Boży wydaje się więc na śmierć aktem najwyższej wolności423.

416 Por. Łk 12, 50; 22, 15; Mt 16, 21-23.

417 Por. Łk 3, 21; Mt 3, 14-15.

418 Por. J 1, 36. 415 Por. Jr 11, 19.

420 Por. Iz 53, 12.

421 Por. J 19, 36; 1 Kor 5, 7.

422 Por. Hbr 2, 10. 17-18; 4, 15; 5, 7-9.

423 Por. J 18, 4-6; Mt 26, 53.

W czasie Ostatniej Wieczerzy Jezus uprzedził

dobrowolne ofiarowanie swego życia

610 Jezus najpełniej wyraził dobrowolne ofiarowanie siebie samego w czasie Wieczerzy

spożywanej z dwunastoma Apostołami424, „tej nocy, kiedy został wydany" (1 Kor 11, 23).

W przeddzień swojej męki, gdy jeszcze był wolny, Jezus uczynił z Ostatniej Wieczerzy

spożywanej z Apostołami pamiątkę swojej dobrowolnej ofiary, jaką miał złożyć Ojcu425 dla

zbawienia ludzi: „To jest Ciało moje, które za was będzie wydane" (Łk 22, 19). „To jest moja

Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów" (Mt 26, 28).

611 Eucharystia, którą Jezus ustanawia w tej chwili, będzie „pamiątką" (1 Kor 11, 25) Jego

ofiary. Włącza On Apostołów do swojej ofiary i poleca, by ją przedłużali426. Przez to Jezus

ustanawia swoich Apostołów kapłanami Nowego Przymierza: „Za nich Ja poświęcam w

ofierze samego siebie, aby i oni byli uświęceni w prawdzie" (J 17, 19)427.

Agonia w Getsemani

612 Kielich Nowego Przymierza, który Jezus uprzedził już w czasie Ostatniej Wieczerzy,

ofiarując siebie samego428, przyjmuje On następnie z rąk Ojca podczas agonii w

Getsemani429. Jezus staje się „posłusznym aż do śmierci" (Flp 2, 8; Hbr 5, 7-8); modli się:

„Ojcze mój, jeśli to możliwe, niech Mnie ominie ten kielich..." (Mt 26, 39). Wyraża On w ten

sposób przerażenie, jakie śmierć wywołuje w Jego ludzkiej naturze. Istotnie, Jego ludzka

natura, podobnie jak nasza, jest przeznaczona do życia wiecznego; co więcej, w

przeciwieństwie do naszej natury jest ona całkowicie wyjęta spod grzechu430, który jest

przyczyną śmierci431. Przede wszystkim jednak jest ona przyjęta przez Boską Osobę „Dawcy

życia" (Dz3,15), „Żyjącego" (Ap 1,18)432. Jezus, zgadzając się w swojej ludzkiej woli, by

wypełniła się wola Ojca433, przyjmuje swoją śmierć jako śmierć odkupieńczą, aby „w swoim

ciele ponieść nasze grzechy na drzewo" (1 P 2, 24).

Śmierć Chrystusa jest jedyną i ostateczną ofiarą

613 Śmierć Chrystusa jest równocześnie ofiarą paschalną, która wypełnia ostateczne

odkupienie ludzi434 przez Baranka, „który gładzi grzech świata" (J 1, 29)435, i ofiarą

Nowego Przymierza436, przywracającą człowiekowi komunię z Bogiem437 oraz dokonującą

pojednania z Nim przez „Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie

grzechów" (Mt 26, 28)438.

424 Por. Mt 26, 20.

425 Por. 1 Kor 5, 7.

426 Por. Łk 22, 19.

427 Por. Sobór Trydencki: DS 1752; 1764.

428 Por. Łk 22, 20.

429 Por. Mt 26, 42.

430 Por. Hbr 4, 15.

431 Por. Rz 5, 12.

432 Por. J 1, 4; 5, 26.

433 Por. Mt 26, 42.

434 Por. 1 Kor 5, 7; J 8, 34-36.

435 Por. l P l, 19.

436 Por. 1 Kor 11, 25.

437 Por. Wj 24, 8.

438 Por. Kpł 16, 15-16.

614 Ofiara Chrystusa jest jedyna; dopełnia i przekracza wszystkie ofiary439. Przede

wszystkim jest ona darem samego Boga Ojca, ponieważ Ojciec wydaje swego Syna, aby

pojednać nas ze sobą440. Jest ona równocześnie ofiarą Syna Bożego, który stał się

człowiekiem; dobrowolnie i z miłości441 ofiaruje On swoje życie442 Ojcu przez Ducha

Świętego443, aby naprawić nasze nieposłuszeństwo.

Jezus zastępuje swoim posłuszeństwem nasze nieposłuszeństwo

615 „Jak przez nieposłuszeństwo jednego człowieka wszyscy stali się grzesznikami, tak

przez posłuszeństwo Jednego wszyscy staną się sprawiedliwymi" (Rz 5, 19). Przez swoje

posłuszeństwo aż do śmierci Jezus stał się cierpiącym Sługą, który w sposób zastępczy

„siebie na śmierć ofiarował”, „poniósł grzechy wielu", aby „usprawiedliwić wielu i dźwigać

ich nieprawości" (Iz 53, 10-12). Wynagrodził On za nasze winy i zadośćuczynił Ojcu za nasze

grzechy444.

Jezus spełnia swoją ofiarę na krzyżu

616 „Umiłowawszy swoich... do końca ich umiłował" (J 13, 1): ta miłość nadaje ofierze

Chrystusa wartość odkupieńczą i wynagradzającą, ekspiacyjną i zadość czyniącą. On nas

wszystkich poznał i ukochał w ofiarowaniu swego życia445. „Miłość Chrystusa przynagla

nas, pomnych na to, że skoro Jeden umarł za wszystkich, to wszyscy pomarli" (2 Kor 5, 14).

Żaden człowiek, nawet najświętszy, nie był w stanie wziąć na siebie grzechów wszystkich

ludzi i ofiarować się za wszystkich. Istnienie w Chrystusie Boskiej Osoby Syna, która

przekracza i równocześnie obejmuje wszystkie osoby ludzkie oraz ustanawia Go Głową całej

ludzkości, umożliwia Jego ofiarę odkupieńczą za wszystkich.

617 Sua sanctissima passione in ligno crucis nobis justificationem meruit, „Swoją

najświętszą męką na drzewie krzyża wysłużył nam usprawiedliwienie", naucza Sobór

Trydencki446, podkreślając jedyny charakter ofiary Chrystusa jako „sprawcy zbawienia

wiecznego" (Hbr 5, 9). Kościół czci Krzyż, śpiewając:

O crux, ave, spes unica - „O Krzyżu, bądź pozdrowiony, jedyna nasza nadziejo!"447

439 Por. Hbr 10, 10.

440 Por. 1 J 4, 10.

441 Por. J 15, 13.

442 Por. J 10, 17-18.

443 Por. Hbr 9, 14.

444 Por. Sobór Trydencki: DS 1529.

445 Por. Ga 2, 20; Ef 5, 2. 25.

446 Sobór Trydencki: DS 1529.

447 Hymn Vexilla Regis.

Nasze uczestnictwo w ofierze Chrystusa

618 Krzyż jest jedyną ofiarą Chrystusa, „jednego pośrednika między Bogiem a ludźmi"

(1 Tm 2, 5). Ponieważ jednak On w swojej wcielonej Boskiej Osobie „zjednoczył się jakoś z

każdym człowiekiem"448, „ofiarowuje wszystkim ludziom w sposób, który zna tylko Bóg,

możliwość dojścia do uczestniczenia w Misterium Paschalnym"449. Jezus powołuje swoich

uczniów do „wzięcia swojego krzyża i naśladowania Go"450, ponieważ cierpiał za

wszystkich i zostawił nam wzór, abyśmy „szli za Nim Jego śladami" (1 P 2, 21). Chce On

włączyć do swojej ofiary odkupieńczej tych, którzy pierwsi z niej korzystają451. Spełnia się

to w najwyższym stopniu w osobie Jego Matki, złączonej ściślej niż wszyscy inni z tajemnicą

Jego odkupieńczego cierpienia452.

Poza Krzyżem nie ma innej drabiny, po której można by dostać się do nieba453.

W skrócie

619 „Chrystus umarł - zgodnie z Pismem - za nasze grzechy" (1 Kor 15, 3).

620 Nasze zbawienie wypływa z inicjatywy miłości Boga do nas, ponieważ „On sam nas

umiłował i posłał Syna swojego jako ofiarę przebłagalną za nasze grzechy" (1 J 4, 10). „W

Chrystusie Bóg jednał ze sobą świat" (2 Kor 5, 19).

621 Jezus ofiarował się w sposób dobrowolny dla naszego zbawienia. Ukazuje On i

urzeczywistnia ten dar w sposób uprzedzający podczas Ostatniej Wieczerzy: „To jest Ciało

moje, które za was będzie wydane" (Łk 22, 19).

622 Odkupienie Chrystusa polega na tym, że „przyszedł On... dać swoje życie na okup za

wielu" (Mt 20, 28), to znaczy umiłował swoich „do końca" (J 13, 1), aby zostali wykupieni z

„odziedziczonego po przodkach złego postępowania" (1 P 1, 18).

448 Sobór Watykański II, konst. Gaudium et spes, 22.

449 Tamże.

450 Por. Mt 16, 24.

451 Por. Mk 10, 39; J 21, 18-19; Kol 1, 24.

452 Por. Łk 2, 35.

453 Św. Róża z Limy; por. P. Hansen, Vita mirabilis, Louvain 1668.

623 Przez swoje pełne miłości posłuszeństwo Ojcu „aż do śmierci" (Fłp 2,8) Jezus wypełnia

ekspiacyjne posłanie454 cierpiącego Sługi, który „usprawiedliwi wielu, ich nieprawości...

sam dźwigać będzie" (Iz 53, II)455.

Paragraf trzeci

JEZUS CHRYSTUS ZOSTAŁ POGRZEBANY

624 „Z łaski Bożej za wszystkich zaznał śmierci" (Hbr 2, 9). W swoim zbawczym zamyśle

Bóg postanowił, aby Jego Syn nie tylko „umarł... za nasze grzechy" (1 Kor 15, 3), lecz także

by „zaznał śmierci", czyli poznał stan śmierci, stan rozdzielenia Jego duszy i Jego ciała

między chwilą, w której oddał ducha na krzyżu, i chwilą, w której zmartwychwstał. Ten stan

Chrystusa zmarłego jest misterium grobu i zstąpienia do otchłani. Jest to misterium Wielkiej

Soboty, gdy Chrystus złożony do grobu456 ukazuje wielki odpoczynek szabatowy Boga457

po wypełnieniu458 zbawienia ludzi, które napełnia pokojem cały świat459.

Chrystus w swoim ciele w grobie

625 Przebywanie Chrystusa w grobie konstytuuje rzeczywistą więź między stanem

cierpiętliwości przed Paschą i Jego aktualnym stanem chwalebnym jako Zmartwychwstałego.

Właśnie sama osoba „Żyjącego" może powiedzieć: „Byłem umarły, a oto jestem żyjący na

wieki wieków" (Ap 1, 18):

Bóg (Syn) nie przeszkodził, by śmierć rozdzieliła Jego duszę i ciało, zgodnie z

koniecznym porządkiem natury, na nowo jednak je połączył przez Zmartwychwstanie,

by stać się w swojej osobie punktem spotkania śmierci i życia, zatrzymując w sobie

proces rozkładu natury powodowany przez śmierć i stając się zasadą połączenia

rozdzielonych części460.

626 Ponieważ „Dawca życia", którego skazano na śmierć (Dz 3, 15), jest Tym samym, co

Żyjący, który „zmartwychwstał" (Łk 24, 5-6), trzeba, aby Boska Osoba Syna Bożego nadal

pozostawała zjednoczona z Jego duszą i ciałem, które zostały rozdzielone przez śmierć:

Z faktu, że przy śmierci Chrystusa dusza została oddzielona od ciała, nie wynika, żeby

jedyna Osoba została podzielona na dwie, ponieważ ciało i dusza Chrystusa istniały z

tego samego tytułu od początku w Osobie Słowa. Chociaż zostały rozdzielone przez

śmierć, to i ciało, i dusza pozostały złączone z tą samą i jedyną Osobą Słowa461.

454 Por. Iz 53, 10.

455 Por. Rz 5, 19.

456 Por. J 19, 42.

457 Por. Hbr 4, 4-9.

458 Por. J 19, 30.

459 Por. Kol 1, 18-20.

460 Św. Grzegorz z Nyssy, Oratio catechetica, 16: PG 45, 52 B.

461 Sw. Jan Damasceński, De fide orthodoxa, III, 27: PG 94, 1098 A.

„Nie dasz Świętemu Twemu ulec skażeniu"

627 Śmierć Chrystusa była prawdziwą śmiercią o tyle, o ile położyła kres Jego ludzkiemu,

ziemskiemu życiu. Ze względu jednak na jedność, jaką Jego ciało zachowało z Osobą Syna,

nie stało się ono martwymi zwłokami, jak inne ciała ludzkie, ponieważ „moc Boża zachowała

ciało Chrystusa przed zniszczeniem"462. O Chrystusie można powiedzieć równocześnie:

„Zgładzono Go z krainy żyjących" (Iz 53, 8) i „moje ciało spoczywać będzie w nadziei, że nie

zostawisz duszy mojej w Otchłani ani nie dasz Świętemu Twemu ulec skażeniu" (Dz 2, 26-

27)463. Zmartwychwstanie Jezusa „trzeciego dnia" (1 Kor 15, 4; Łk 24, 46)464 było na to

dowodem, ponieważ uważano, że rozkład ciała ujawnia się począwszy od czwartego dnia465.

„Pogrzebani z Chrystusem"

628 Chrzest, którego pierwotnym i pełnym znakiem jest zanurzenie, oznacza rzeczywiście

zstąpienie do grobu chrześcijanina, który z Chrystusem umiera dla

grzechu ze względu na nowe życie: „Przez chrzest zanurzający nas w śmierć zostaliśmy

razem z Nim pogrzebani po to, abyśmy i my wkroczyli w nowe życie - jak Chrystus powstał z

martwych dzięki chwale Ojca" (Rz 6, 4)466.

W skrócie

629 Jezus doświadczył śmierci dla dobra każdego człowieka467. Syn Boży, który stał się

człowiekiem, rzeczywiście umarł i został pogrzebany.

630 Gdy Chrystus przebywał w grobie, Jego Boska Osoba nieustannie pozostawała

zjednoczona zarówno z Jego duszą, jak i z Jego ciałem, chociaż były oddzielone od siebie

przez śmierć. Dlatego ciało zmarłego Chrystusa nie uległo „skażeniu" (Dz 2, 27).

462 Św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, III, 51,3.

463 Por. Ps 16, 9-10.

464 Por. Mt 12, 40; Jon 2, 1; Oz 6, 2.

465 Por. J 11, 39.

466 Por. Kol 2, 12; Ef 5, 26.

467 Por. Hbr 2, 9.

Artykuł piąty

„JEZUS CHRYSTUS ZSTĄPIŁ DO PIEKIEŁ, TRZECIEGO DNIA

ZMARTWYCHWSTAŁ"

631 Jezus Chrystus „zstąpił do niższych części ziemi. Ten, który zstąpił, jest i Tym, który

wstąpił" (Ef 4, 9-10). Symbol Apostolski wyznaje w tym samym artykule wiary zstąpienie

Chrystusa do piekieł i Jego zmartwychwstanie trzeciego dnia, ponieważ On sprawił, że w

misterium Jego Paschy z głębi śmierci wytrysnęło życie:

Jezus Chrystus, Twój Syn zmartwychwstały, który oświeca ludzkość swoim światłem i

z Tobą żyje i króluje na wieki wieków. Amen468.

Paragraf pierwszy

CHRYSTUS ZSTĄPIŁ DO PIEKIEŁ

632 Liczne wypowiedzi Nowego Testamentu, według których Jezus został wskrzeszony „z

martwych" (Dz 3, 15; Rz 8, 11; 1 Kor 15, 20), zakładają, że przed zmartwychwstaniem

przebywał On w krainie zmarłych469. Takie jest pierwsze znaczenie, jakie przepowiadanie

apostolskie nadało zstąpieniu Jezusa do piekieł; Jezus doświadczył śmierci jak wszyscy ludzie

i Jego dusza dołączyła do nich w krainie umarłych. Jezus zstąpił tam jednak jako Zbawiciel,

ogłaszając dobrą nowinę uwięzionym duchom470.

633 Krainę zmarłych, do której zstąpił Chrystus po śmierci, Pismo święte nazywa piekłem,

Szeolem lub Hadesem471, ponieważ ci, którzy tam się znajdują, są pozbawieni oglądania

Boga472. Taki jest los wszystkich zmarłych, zarówno złych, jak i sprawiedliwych,

oczekujących na Odkupiciela473, co nie oznacza, że ich los miałby być identyczny, jak

pokazuje Jezus w przypowieści o ubogim Łazarzu, który został przyjęty „na łono

Abrahama"474. „Jezus Chrystus, zstępując do piekieł, wyzwolił dusze sprawiedliwych, które

oczekiwały swego Wyzwoliciela na łonie Abrahama"475. Jezus nie zstąpił do piekieł,

by wyzwolić potępionych476, ani żeby zniszczyć piekło potępionych477, ale by wyzwolić

sprawiedliwych, którzy Go poprzedzili478.

468 Mszał Rzymski, Wigilia Paschalna, Exsultet.

469 Por. Hbr 13, 20.

470 Por. 1 P 3, 18-19.

471 Por. Flp 2, 10; Dz 2, 24; Ap 1, 18; Ef 4, 9.

472 Por. Ps 6, 6; 88, 11-13.

473 Por. Ps 89, 49; 1 Sm 28, 19; Ez 32, 17-32.

474 Por. Łk 16, 22-26.

475 Katechizm Rzymski, 1, 6, 3.

476 Por. Synod Rzymski (745): DS 587.

477 Por. Benedykt XII, Cum dudum: DS 1011; Klemens VI, list Super quibusdam: DS 1077.

478 Por. Synod Toledański IV (625): DS 485; por. także Mt 27, 52-53.

634 „Nawet umarłym głoszono Ewangelię..." (1 P 4, 6). Zstąpienie do piekieł jest

całkowitym wypełnieniem ewangelicznego głoszenia zbawienia. Jest ostateczną fazą

mesjańskiego posłania Jezusa, fazą skondensowaną w czasie, ale ogromnie szeroką w swym

rzeczywistym znaczeniu rozciągnięcia odkupieńczego dzieła na wszystkich ludzi wszystkich

czasów i wszystkich miejsc, aby wszyscy ci, którzy są zbawieni, stali się uczestnikami

Odkupienia.

635 Chrystus zstąpił więc do otchłani śmierci479, aby umarli usłyszeli „glos Syna Bożego, i

ci, którzy usłyszą", żyli (J 5, 25). Jezus, „Dawca życia" (Dz 3, 15), przez śmierć pokonał tego,

„który dzierżył władzę nad śmiercią, to jest diabła", i wyzwolił „tych wszystkich, którzy całe

życie przez bojaźń śmierci podlegli byli niewoli" (Hbr 2, 14-15). Od tej chwili Chrystus

Zmartwychwstały ma „klucze śmierci i Otchłani" (Ap 1, 18), a na imię Jezusa zgina się

„każde kolano istot niebieskich i ziemskich, i podziemnych" (Flp 2, 10):

Wielka cisza spowiła ziemię; wielka na niej cisza i pustka. Cisza wielka, bo Król zasnął,

ziemia się przelękła i zamilkła, bo Bóg zasnął w ludzkim ciele, a wzbudził tych, którzy

spali od wieków... Idzie, by odnaleźć pierwszego człowieka, jak zgubioną owieczkę.

Pragnie nawiedzić tych, którzy siedzą zupełnie pogrążeni w cieniu śmierci; by

wyzwolić z bólów niewolnika Adama, a wraz z nim niewolnicę Ewę, idzie On, który

jest ich Bogiem i Synem Ewy... „Oto Ja, twój Bóg, który dla ciebie stałem się twoim

synem... Zbudź się, który śpisz! Nie po to bowiem cię stworzyłem, byś pozostawał

spętany w Otchłani. Powstań z martwych, albowiem jestem życiem umarłych"480.

W skrócie

636 W artykule „Jezus zstąpił do piekieł" Symbol wiary głosi, że Jezus rzeczywiście umarł i

przez swoją śmierć dla nas zwyciężył śmierć i diabła, „który dzierżył władzę nad śmiercią"

(Hbr 2, 14).

637 Zmarły Chrystus, w swojej duszy zjednoczonej z Jego Boską Osobą, zstąpił do krainy

zmarłych. Otworzył On bramy nieba sprawiedliwym, którzy Go poprzedzili.

479 Por. Mt 12, 40; Rz 10, 7; Ef 4, 9.

480 Starożytna homilia na Wielką i Świętą Sobotę: PG 43, 440 A. 452 C; por. Liturgia Godzin, II, Godzina

czytań z Wielkiej Soboty.

Paragraf drugi

TRZECIEGO DNIA ZMARTWYCHWSTAŁ

638 „Głosimy wam Dobrą Nowinę o obietnicy danej ojcom: że Bóg spełnił ją wobec nas

jako ich dzieci, wskrzesiwszy Jezusa" (Dz 13, 32-33). Zmartwychwstanie Chrystusa jest

kulminacyjną prawdą naszej wiary w Chrystusa. Pierwsza wspólnota chrześcijańska wierzyła

w nią i przeżywała ją jako prawdę centralną, przekazaną przez Tradycję, jako prawdę

fundamentalną, potwierdzoną przez pisma Nowego Testamentu, przepowiadaną jako część

istotna Misterium Paschalnego tak samo jak Krzyż:

Chrystus zmartwychwstał,

Przez śmierć swoją zwyciężył śmierć,

Dał życie zmarłym481.

I. Wydarzenie historyczne i transcendentne

639 Misterium Zmartwychwstania Chrystusa jest wydarzeniem rzeczywistym, które

posiadało potwierdzone historycznie znaki, jak świadczy o tym Nowy Testament. Już około

56 r. św. Paweł może napisać do Koryntian: „Przekazałem wam na początku to, co przejąłem:

że Chrystus umarł - zgodnie z Pismem - za nasze grzechy, że został pogrzebany, że

zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem; i że ukazał się Kefasowi, a potem

Dwunastu" (1 Kor 15, 3-4). Apostoł mówi tu o żywej tradycji Zmartwychwstania, którą

przejął po swoim nawróceniu pod Damaszkiem482.

Pusty grób

640 „Dlaczego szukacie żyjącego wśród umarłych? Nie ma Go tutaj; zmartwychwstał" (Łk

24, 5-6). Pierwszym elementem w ramach wydarzeń paschalnych jest pusty grób. Nie jest to

sam w sobie bezpośredni dowód. Nieobecność ciała Chrystusa w grobie można by

wytłumaczyć inaczej483. Mimo to pusty grób stanowił dla wszystkich istotny znak. Jego

odkrycie przez uczniów było pierwszym krokiem w kierunku rozpoznania samego faktu

zmartwychwstania Chrystusa. Najpierw miało to miejsce w przypadku pobożnych kobiet484,

a potem Piotra485. Uczeń, „którego Jezus kochał" (J 20, 2), stwierdza, że wchodząc do

pustego grobu i widząc „leżące płótna" (J 20, 6), „ujrzał i uwierzył" (J 20, 8). Zakłada to, że

widząc pusty grób486, uznał, iż nieobecność ciała Jezusa nie mogła być dziełem ludzkim i że

Jezus nie powrócił po prostu do życia ziemskiego, jak stało się w przypadku Łazarza487.

481 Liturgia bizantyjska, Troparion Wielkiej Nocy.

482 Por. Dz 9, 3-18.

483 Por. J 20, 13; Mt 28, 11-15.

484 Por. Łk 24, 3. 22-23.

485 Por. Łk 24, 12.

486 Por. J 20, 5-7.

487 Por. J 11, 44.

Ukazywanie się Zmartwychwstałego

641 Maria Magdalena i pobożne kobiety, które przyszły, by dokonać namaszczenia ciała

Jezusa488, pogrzebanego pospiesznie w Wielki Piątek wieczorem z powodu zbliżającego się

szabatu489, pierwsze spotkały Zmartwychwstałego490. Tak więc były one pierwszymi

zwiastunami Zmartwychwstania Chrystusa dla samych Apostołów. Następnie Jezus ukazuje

się właśnie tym ostatnim, najpierw Piotrowi, a potem Dwunastu491. Piotr, powołany do

umacniania wiary swoich braci492, widzi więc Zmartwychwstałego pierwszy i na podstawie

jego świadectwa wspólnota stwierdza: „Pan rzeczywiście zmartwychwstał i ukazał się

Szymonowi!" (Łk 24, 34. 36).

642 Wszystko, co wydarzyło się w czasie tych dni paschalnych, angażuje każdego z

Apostołów - szczególnie Piotra - w budowanie nowej ery, która rozpoczęła się w poranek

wielkanocny. Jako świadkowie Zmartwychwstałego będą oni fundamentami Jego Kościoła.

Wiara pierwszej wspólnoty wierzących opiera się na świadectwie konkretnych ludzi, znanych

chrześcijanom i w większości żyjących jeszcze pośród nich. Tymi „świadkami

Zmartwychwstania Chrystusa"493 są przede wszystkim Piotr i Dwunastu, ale nie tylko oni:

Paweł mówi bardzo jasno, że Jezus ukazał się pięciuset osobom równocześnie, a ponadto

Jakubowi i wszystkim Apostołom494.

643 Wobec tych świadectw nie można interpretować Zmartwychwstania Chrystusa poza

porządkiem fizycznym i nie uznawać go za fakt historyczny. Z faktów wynika, że wiara

uczniów została poddana radykalnej próbie przez mękę ich Nauczyciela i Jego zapowiedzianą

wcześniej śmierć na krzyżu495. Wstrząs wywołany przez mękę był tak wielki, że uczniowie

(a przynajmniej niektórzy z nich) nie uwierzyli od razu w wiadomość o Zmartwychwstaniu.

Ewangelie są dalekie od pokazania nam wspólnoty opanowanej jakąś mistyczną egzaltacją;

przeciwnie, pokazują uczniów zasmuconych („zatrzymali się smutni": Łk 24, 17) i

przerażonych496. Dlatego nie uwierzyli oni pobożnym kobietom wracającym od grobu i

„słowa te wydały im się czczą gadaniną" (Łk 24, ll)497. Gdy Jezus ukazuje się Jedenastu w

wieczór Paschy, „wyrzuca im brak wiary i upór, że nie wierzyli tym, którzy widzieli Go

zmartwychwstałego" (Mk 16, 14).

488 Por. Mk 16, 1; Łk 24, 1.

489 Por. J 19, 31. 42.

490 Por. Mt 28, 9-10; J 20, 11-18.

491 Por. 1 Kor 15, 5.

492 Por. Łk 22, 31-32.

493 Por. Dz 1, 22.

494 Por. 1 Kor 15, 4-8.

495 Por. Łk 22, 31-32.

496 Por. J 20, 19.

497 Por. Mk 16, 11. 13.

644 Uczniowie wątpią nawet wtedy, gdy stają w obliczu samego Jezusa

Zmartwychwstałego498, tak bardzo wydaje się im to niemożliwe; sądzą, że widzą ducha499.

„Z radości jeszcze nie wierzyli i pełni byli zdumienia" (Łk 24, 41). Tomasz doświadczy takiej

próby wątpliwości500; a mimo ostatniego ukazania się Jezusa w Galilei, o czym wspomina

Mateusz, „niektórzy jednak wątpili" (Mt 28, 17). Jest więc bezpodstawna hipoteza, według

której Zmartwychwstanie byłoby „wytworem" wiary (czy łatwowierności) Apostołów.

Przeciwnie, ich wiara w Zmartwychwstanie zrodziła się – pod działaniem łaski Bożej - z

bezpośredniego doświadczenia rzeczywistości Jezusa Zmartwychwstałego.

Stan człowieczeństwa Chrystusa Zmartwychwstałego

645 Jezus Zmartwychwstały nawiązuje z uczniami bezpośredni kontakt przez dotyk501 i

wspólny posiłek502. Zaprasza ich w ten sposób do uznania, że nie jest duchem503, ale przede

wszystkim do stwierdzenia, że zmartwychwstałe ciało, w którym się im ukazuje, jest tym

samym ciałem, które zostało umęczone i ukrzyżowane, ponieważ nosi On jeszcze ślady

swojej męki504. To autentyczne i rzeczywiste ciało posiada jednak równocześnie nowe

właściwości ciała uwielbionego: nie sytuuje się ono już w czasie i przestrzeni, ale może

uobecnić się na swój sposób, gdzie i kiedy chce505, ponieważ Jego człowieczeństwo nie

może już być związane z ziemią i należy wyłącznie do Boskiego panowania Ojca506. Z tego

powodu Jezus Zmartwychwstały jest całkowicie wolny w wyborze form ukazywania się: w

postaci ogrodnika507 lub „w innej postaci" (Mk 16, 12) niż ta, jaką znali uczniowie, by w ten

sposób wzbudzić ich wiarę508.

646 Zmartwychwstanie Chrystusa nie było powrotem do życia ziemskiego, jak to miało

miejsce w przypadku wskrzeszeń, których dokonał Jezus przed Paschą: córki Jaira,

młodzieńca z Naim, Łazarza. Te fakty były wydarzeniami cudownymi, ale osoby cudownie

wskrzeszone mocą Jezusa powróciły do „zwyczajnego" życia ziemskiego. W pewnej chwili

znów umrą. Zmartwychwstanie Chrystusa jest istotowo różne. W swoim zmartwychwstałym

ciele Jezus przechodzi ze stanu śmierci do innego życia poza czasem i przestrzenią. Ciało

Jezusa zostaje w Zmartwychwstaniu napełnione mocą Ducha Świętego; uczestniczy On w

Boskim życiu w stanie chwały, tak że św. Paweł może powiedzieć o Chrystusie, że jest

„człowiekiem niebieskim"509.

498 Por. Łk 24, 38.

499 Por. Łk 24, 39.

500 Por. J 20, 24-27.

501 Por. Łk 24, 39; J 20, 27.

502 Por. Łk 24, 30. 41-43; J 21, 9. 13-15.

503 Por. Łk 24, 39.

504 Por. Łk 24, 40; J 20, 20. 27.

505 Por. Mt 28, 9. 16-17; Łk 24, 15. 36; J 20, 14. 19. 26; 21, 4.

506 Por. J 20, 17.

507 Por. J 20, 14-15.

508 Por. J 20, 14. 16; 21, 4. 7.

509 Por. 1 Kor 15, 35-50.

Zmartwychwstanie jako wydarzenie transcendentne

647 „O, zaiste błogosławiona noc, jedyna, która była godna poznać czas i godzinę

zmartwychwstania Chrystusa" - śpiewa Kościół w wielkanocnym Exsultet. Rzeczywiście, nikt

nie był naocznym świadkiem samego wydarzenia Zmartwychwstania i nie opisuje go żaden

Ewangelista. Nikt nie mógł powiedzieć, jak dokonało się ono z fizycznego punktu widzenia.

Tym bardziej była nieuchwytna dla zmysłów jego najbardziej wewnętrzna istota, przejście ze

śmierci do życia. Zmartwychwstanie jako wydarzenie historyczne, które można stwierdzić na

podstawie znaku pustego grobu i rzeczywistości spotkań Apostołów z Chrystusem

Zmartwychwstałym, pozostaje jednak, przez to, że przekracza historię, w sercu tajemnicy

wiary. Dlatego Chrystus Zmartwychwstały nie ukazuje się światu510, ale swoim uczniom,

„tym, którzy z Nim razem poszli z Galilei do Jerozolimy, a teraz dają świadectwo o Nim

przed ludem" (Dz 13, 31).

II. Zmartwychwstanie - dzieło Trójcy Świętej

648 Zmartwychwstanie Chrystusa jako transcendentne wkroczenie Boga w stworzenie i w

historię jest przedmiotem wiary. Działają w nim równocześnie trzy Osoby Boskie i ukazują

swoją własną oryginalność. Zmartwychwstanie dokonało się mocą Ojca, który

„wskrzesił"511 Chrystusa, swego Syna, i przez to w doskonały sposób wprowadził Jego

człowieczeństwo - wraz z Jego ciałem - do Trójcy. Jezus zostaje ostatecznie objawiony jako

„ustanowiony według Ducha Świętości przez powstanie z martwych pełnym mocy Synem

Bożym" (Rz 1, 3-4). Św. Paweł podkreśla ukazanie się mocy Bożej512 przez dzieło Ducha,

który ożywił martwe człowieczeństwo Jezusa i powołał go do chwalebnego stanu Pana.

649 Jeśli chodzi o Syna, to dokonuje On swego własnego zmartwychwstania swoją Boską

mocą. Jezus zapowiada, że Syn Człowieczy będzie musiał wiele cierpieć i umrzeć, a

następnie zmartwychwstanie (w czynnym znaczeniu tego słowa)513. A w innym miejscu

stwierdza wprost: „Życie moje oddaję, aby je... znów odzyskać... Mam moc je oddać i mam

moc je znów odzyskać" (J 10, 17-18). „Wierzymy, że Jezus istotnie umarł i zmartwychwstał"

(1 Tes 4, 14).

510 Por. J 14, 22.

511 Por. Dz 2, 24.

512 Por. Rz 6, 4; 2 Kor 13, 4; Flp 3, 10; Ef 1, 19-22; Hbr 7, 16.

513 Por. Mk 8, 31; 9, 9-31; 10, 34.

650 Ojcowie Kościoła kontemplują Zmartwychwstanie, wychodząc od Boskiej Osoby

Chrystusa, która pozostała zjednoczona z Jego duszą i Jego ciałem, rozdzielonymi od siebie

przez śmierć: „Przez jedność Boskiej natury, która pozostaje obecna w każdej z dwóch części

człowieka, jednoczą się one na nowo. W ten sposób śmierć dokonuje się przez rozdzielenie

elementu ludzkiego, a zmartwychwstanie przez połączenie dwóch rozdzielonych części"514.

III. Sens i znaczenie zbawcze Zmartwychwstania

651 „Jeśli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne jest nasze nauczanie, próżna jest także

wasza wiara" (1 Kor 15, 14). Zmartwychwstanie stanowi przede wszystkim potwierdzenie

tego wszystkiego, co sam Chrystus czynił i czego nauczał. Wszystkie prawdy, nawet

najbardziej niedostępne dla umysłu ludzkiego, znajdują swoje uzasadnienie, gdyż Chrystus

dał ich ostateczne, obiecane przez siebie potwierdzenie swoim Boskim autorytetem.

652 Zmartwychwstanie Chrystusa jest wypełnieniem obietnic Starego Testamentu515 i

obietnic samego Jezusa w czasie Jego życia ziemskiego516. Wyrażenie „zgodnie z

Pismem"517 wskazuje, że Zmartwychwstanie Chrystusa wypełnia te zapowiedzi.

653 Zmartwychwstanie potwierdza prawdę o Boskości Jezusa: „Gdy wywyższycie Syna

Człowieczego, wtedy poznacie, że JA JESTEM" (J 8, 28). Zmartwychwstanie

Ukrzyżowanego pokazało, że On prawdziwie był „JA JESTEM", Synem Bożym i samym

Bogiem. Św. Paweł mógł oświadczyć Żydom: „Głosimy wam Dobrą Nowinę o obietnicy

danej ojcom: że Bóg spełnił ją wobec nas... wskrzesiwszy Jezusa. Tak też jest napisane w

psalmie drugim: Ty jesteś moim Synem, Jam Ciebie dziś zrodził" (Dz 13, 32-33)518.

Zmartwychwstanie Chrystusa jest ściśle związane z misterium Wcielenia Syna Bożego. Jest

jego wypełnieniem według wiecznego zamysłu Ojca.

654 Misterium Paschalne ma dwa aspekty: przez swoją śmierć Chrystus wyzwala nas od

grzechu; przez swoje Zmartwychwstanie otwiera nam dostęp do nowego życia. Jest ono

przede wszystkim usprawiedliwieniem, które przywraca nam łaskę Bożą519, „abyśmy i my

wkroczyli w nowe życie - jak Chrystus powstał z martwych" (Rz 6, 4). Polega ono na

zwycięstwie nad śmiercią grzechu i na nowym uczestnictwie w łasce520. Dokonuje ono

przybrania za synów, ponieważ ludzie stają się braćmi Chrystusa, jak sam Jezus nazywał

uczniów po Zmartwychwstaniu: „Idźcie i oznajmijcie moim braciom" (Mt 28, 10; J 20, 17).

Stają się oni braćmi nie przez naturę, ale przez dar łaski, ponieważ to przybrane synostwo

udziela rzeczywistego uczestnictwa w życiu jedynego Syna, który objawił się w pełni w

swoim Zmartwychwstaniu.

514 Św. Grzegorz z Nyssy, In Christi resurrectionem, 1: PG 46, 617 B; por. także Statuta Ecclesiae Antigua: DS

325; Anastazy II, list In prolixitate epistolae: DS 359; Hormizdas, list Inter ea guae: DS 369; Synod Toledański

XI: DS 539.

515 Por. Łk 24, 26-27. 44-48.

516 Por. Mt 28, 6; Mk 16, 7; Łk 24, 6-7.

517 Por. 1 Kor 15, 3-4 i Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański.

518 Por. Ps 2, 7.

519 Por. Rz 4, 25.

520 Por. Ef 2, 4-5; 1 P 1, 3

655 Wreszcie Zmartwychwstanie Chrystusa - i sam Chrystus Zmartwychwstały - jest zasadą

i źródłem naszego przyszłego zmartwychwstania: „Chrystus zmartwychwstał jako pierwszy

spośród tych, co pomarli... I jak w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy

będą ożywieni" (1 Kor 15, 20-22). W oczekiwaniu na to wypełnienie, Chrystus

Zmartwychwstały żyje w sercach wiernych. W Nim chrześcijanie „kosztują mocy przyszłego

wieku" (Hbr 6, 5), a ich życie zostało wprowadzone przez Chrystusa do wnętrza życia

Bożego521, aby „już nie żyli dla siebie, lecz dla Tego, który za nich umarł i zmartwychwstał"

(2 Kor 5, 15).

W skrócie

656 Przedmiotem wiary w Zmartwychwstanie jest wydarzenie historyczne poświadczone

przez uczniów, którzy rzeczywiście spotkali Zmartwychwstałego, a równocześnie wydarzenie

tajemniczo transcendentne jako wejście człowieczeństwa Chrystusa do chwały Bożej.

657 Pusty grób i leżące płótna oznaczają, że ciało Chrystusa dzięki mocy Bożej uniknęło

więzów śmierci i zniszczenia; przygotowują one uczniów na spotkanie Zmartwychwstałego.

658 Chrystus, „Pierworodny spośród umarłych" (Kol 1, 18), jest zasadą naszego

zmartwychwstania: już teraz przez usprawiedliwienie naszej duszy522, a później przez

ożywienie naszego ciała523.

521 Por. Kol 3, 1-3.

522 Por. Rz 6, 4.

523 Por. Rz 8, 11.

Artykuł szósty

„JEZUS WSTĄPIŁ DO NIEBA, SIEDZI PO PRAWICY BOGA, OJCA

WSZECHMOGĄCEGO"

659 „Po rozmowie z nimi Pan Jezus został wzięty do nieba" (Mk 16, 19). Ciało Chrystusa

zostało uwielbione od chwili Jego zmartwychwstania, jak dowodzą tego nowe i

nadprzyrodzone właściwości, które posiada już na stałe524. Jednak przez czterdzieści dni,

gdy Jezus jadł i pił ze swoimi uczniami525 oraz pouczał ich o Królestwie526, Jego chwała

pozostawała jeszcze zakryta pod postacią zwyczajnego człowieczeństwa527. Ostatnie

ukazanie się Jezusa kończy się nieodwracalnym wejściem Jego człowieczeństwa do chwały

Bożej, symbolizowanej przez obłok528 i niebo529, gdzie zasiada odtąd po prawicy Boga530.

W sposób zupełnie wyjątkowy i jedyny ukaże się jeszcze Pawłowi „jako poronionemu

płodowi" (1 Kor 15, 8) w swoim ostatnim ukazaniu się, w którym ustanowi go apostołem531.

660 Ukryty charakter chwały Zmartwychwstałego przejawia się w tym czasie w Jego

tajemniczych słowach skierowanych do Marii Magdaleny: „Jeszcze... nie wstąpiłem do Ojca.

Natomiast udaj się do moich braci i powiedz im: «Wstępuję do Ojca mego i Ojca waszego

oraz do Boga mego i Boga waszego»" (J 20, 17). Wskazuje to na różnicę między

ukazywaniem się chwały Chrystusa Zmartwychwstałego i chwały Chrystusa wywyższonego

po prawicy Ojca. Historyczne, a zarazem transcendentne wydarzenie Wniebowstąpienia

określa przejście z jednej chwały do drugiej.

661 Ten ostatni etap pozostaje ściśle związany z pierwszym, to znaczy ze zstąpieniem z

nieba zrealizowanym we Wcieleniu. Tylko Chrystus, Ten, który „wyszedł od Ojca", może

„wrócić do Ojca"532. „Nikt nie wstąpił do nieba oprócz Tego, który z nieba zstąpił - Syna

Człowieczego" (J 3, 13)533. Człowieczeństwo pozostawione swoim własnym siłom nie ma

dostępu do „domu Ojca" (J 14, 2), do życia i do szczęścia Bożego. Jedynie Chrystus mógł

otworzyć człowiekowi taki dostęp: „Jako nasza Głowa wyprzedził nas do niebieskiej

Ojczyzny, aby umocnić naszą nadzieję, że jako członki Mistycznego Ciała również tam

wejdziemy"534.

524 Por. Łk 24, 31; J 20, 19. 26.

525 Por. Dz 10, 41.

526 Por. Dz 1, 3.

527 Por. Mk 16, 12; Łk 24, 15; J 20, 14-15; 21, 4.

528 Por. Dz 1, 9; por. także Łk 9, 34-35; Wj 13, 22.

529 Por. Łk 24, 51.

530 Por. Mk 16, 19; Dz 2, 33; 7, 56; por. także Ps 110, 1.

531 Por. 1 Kor 9, 1; Ga 1, 16.

532 Por. J 16, 28.

533 Por. Ef 4, 8-10.

534 Por. Mszał Rzymski, Prefacja o Wniebowstąpieniu.

662 „A Ja, gdy zostanę nad ziemię wywyższony, przyciągnę wszystkich do siebie" (J 12,

32). Wywyższenie na krzyżu oznacza i zapowiada wywyższenie Wniebowstąpienia. Jest jego

początkiem. Jezus Chrystus, jedyny Kapłan nowego i wiecznego Przymierza, „wszedł nie do

świątyni zbudowanej rękami ludzkimi... ale do samego nieba, aby teraz wstawiać się za nami

przed obliczem Boga" (Hbr 9, 24). W niebie Chrystus nieustannie urzeczywistnia swoje

kapłaństwo, „bo zawsze żyje, aby się wstawiać za tymi, którzy przez Niego zbliżają się do

Boga" (Hbr 7, 25). „Jako Arcykapłan dóbr przyszłych" (Hbr 9, 11) Chrystus stanowi centrum

i jest głównym celebransem liturgii, przez którą czci Ojca w niebie535.

663 Chrystus zasiada już po prawicy Ojca. „Przez prawicę Ojca rozumiemy chwałę i cześć

Bóstwa, gdzie Ten, który istniał jako Syn Boży przed wszystkimi wiekami, jako Bóg i

współistotny Ojcu, zasiadł cieleśnie po Wcieleniu i uwielbieniu Jego ciała"536.

664 Zasiadanie po prawicy Ojca oznacza zapoczątkowanie Królestwa Mesjasza, wypełnienie

wizji proroka Daniela dotyczącej Syna Człowieczego: „Powierzono Mu panowanie, chwałę i

władzę królewską, a służyły Mu wszystkie narody, ludy i języki. Panowanie Jego jest

wiecznym panowaniem, które nie przeminie, a Jego Królestwo nie ulegnie zagładzie" (Dn 7,

14). Od tej chwili Apostołowie stali się świadkami „Królestwa, któremu nie będzie

końca"537.

W skrócie

665 Wniebowstąpienie Chrystusa określa ostateczne wejście człowieczeństwa Jezusa do

niebieskiego panowania Boga, skąd kiedyś powróci538, które jednak obecnie zakrywa Go

przed wzrokiem ludzi539.

666 Jezus Chrystus, Głowa Kościoła, poprzedza nas w chwalebnym Królestwie Ojca,

abyśmy jako członki Jego Ciała żyli w nadziei, że pewnego dnia będziemy z Nim na wieki.

667 Jezus Chrystus, po wejściu raz na zawsze do sanktuarium niebieskiego, wstawia się

nieustannie za nami jako Pośrednik, który zapewnia nam nieustannie wylanie Ducha

Świętego.

535 Por. Ap 4, 6-11.

536 Św. Jan Damasceński, De fide orthodoxa, IV, 2, 2: PG 94, 1104 D.

537 Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański.

538 Por. Dz 1, 11.

539 Por. Kol 3, 3.

Artykuł siódmy

„STAMTĄD PRZYJDZIE SĄDZIĆ ŻYWYCH I UMARŁYCH"

I. Powróci w chwale

Chrystus króluje już przez Kościół

668 „Po to bowiem Chrystus umarł i powrócił do życia, by zapanować tak nad umarłymi, jak

nad żywymi" (Rz 14, 9). Wniebowstąpienie Chrystusa oznacza Jego uczestnictwo, razem z

człowieczeństwem, w mocy i władzy samego Boga. Jezus Chrystus jest Panem i dlatego

posiada wszelką władzę w niebie i na ziemi. Jest On „ponad wszelką Zwierzchnością i

Władzą, i Mocą, i Panowaniem", ponieważ Ojciec „wszystko poddał pod Jego stopy" (Ef 1,

20-22). Chrystus jest Panem wszechświata540 i historii. W Nim historia człowieka, a nawet

całe stworzenie osiąga swoją „rekapitulację"541, swoje transcendentne wypełnienie.

669 Chrystus jako Pan jest także Głową Kościoła, który jest Jego Ciałem542. Wyniesiony do

nieba i uwielbiony, po wypełnieniu w ten sposób do końca swojego posłania, pozostaje On na

ziemi w swoim Kościele. Odkupienie jest źródłem władzy, którą Chrystus w mocy Ducha

Świętego posiada nad Kościołem543. „Kościół, czyli Królestwo Chrystusowe, już teraz

obecne w tajemnicy", „stanowi zalążek oraz zaczątek tego Królestwa na ziemi"544.

670 Od Wniebowstąpienia zamysł Boży wchodzi w swoje spełnienie. Jesteśmy już w

„ostatniej godzinie" (1 J 2, 18)545. „Już przyszedł zatem do nas kres wieków, już

ustanowione zostało nieodwołalnie odnowienie świata i w pewien rzeczywisty sposób już w

doczesności jest ono antycypowane: albowiem Kościół już na ziemi naznaczony jest

prawdziwą, choć niedoskonałą jeszcze świętością"546. Królestwo Chrystusa ukazuje już

swoją obecność przez cudowne znaki547, które towarzyszą głoszeniu go przez Kościół548.

540 Por. Ef 4, 10; 1 Kor 15, 24. 27-28.

541 Por. Ef 1, 10.

542 Por. Ef 1, 22.

543 Por. Ef 4, 11-13.

544 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 3; 5.

545 Por. 1 P 4, 7.

546 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 48.

547 Por. Mk 16, 17-18.

548 Por. Mk 16, 20.

...w oczekiwaniu aż wszystko zostanie Mu poddane

671 Królestwo Chrystusa, obecne już w Jego Kościele, nie jest jeszcze całkowicie

wypełnione „z wielką mocą i chwałą" (Łk 21, 27)549 przez przyjście Króla na ziemię. W

Królestwo to uderzają jeszcze złe moce550, nawet jeśli zostały one zwyciężone u podstaw

przez Paschę Chrystusa; do chwili, gdy wszystko zostanie Mu poddane551. „Dopóki jednak

nie powstaną nowe niebiosa i nowa ziemia, w których sprawiedliwość mieszka, Kościół

pielgrzymujący, w swoich sakramentach i instytucjach, które należą do obecnego wieku,

posiada postać tego przemijającego świata i żyje pośród stworzeń, które wzdychają dotąd w

bólach porodu i oczekują objawienia synów Bożych"552. Dlatego chrześcijanie modlą się,

szczególnie podczas Eucharystii553, by przyspieszyć powrót Chrystusa554, mówiąc do

Niego: „Przyjdź, Panie!"555

672 Chrystus powiedział przed swoim Wniebowstąpieniem, że nie nadeszła jeszcze godzina

chwalebnego ustanowienia Królestwa mesjańskiego oczekiwanego przez Izraela556, które

według proroków557 miało przynieść wszystkim ludziom ostateczny porządek

sprawiedliwości, miłości i pokoju. Czas obecny jest według Chrystusa czasem Ducha

i świadectwa558, ale jest to także czas naznaczony jeszcze „utrapieniami" (1 Kor 7, 26) oraz

doświadczaniem zła559, które nie oszczędza Kościoła560 i zapoczątkowuje walkę ostatnich

dni561. Jest to czas oczekiwania i czuwania562.

Chwalebne przyjście Chrystusa - nadzieja Izraela

673 Od Wniebowstąpienia przyjście Chrystusa w chwale jest bliskie563, nawet jeśli nie do

nas należy „znać czasy i chwile, które Ojciec ustalił swoją władzą" (Dz 1, 7)564. Przyjście

eschatologiczne może wypełnić się w każdej chwili565, nawet jeśli to przyjście i ostateczna

próba, która je poprzedzi, są jeszcze „zatrzymane"566.

549 Por. Mt 25, 31.

550 Por. 2 Tes 2, 7.

551 Por. 1 Kor 15, 28.

552 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 48.

553 Por. 1 Kor 11, 26.

554 Por. 2 P 3, 11-12.

555 Por. 1 Kor 16, 22; Ap 22, 17. 20.

556 Por. Dz 1, 6-7.

557 Por. Iz 11, 1-9.

558 Por. Dz 1, 8.

559 Por. Ef 5, 16.

560 Por. 1 P 4, 17.

561 Por. 1 J 2, 18; 4, 3; 1 Tm 4, 1.

562 Por. Mt 25, 1-13; Mk 13, 33-37.

563 Por. Ap 22, 20.

564 Por. Mk 13, 32.

565 Por. Mt 24, 44; 1 Tes 5, 2.

566 Por. 2 Tes 2, 3-12.

674 Przyjście Mesjasza w chwale jest zatrzymane w każdej chwili historii567 do momentu

uznania Go przez „całego Izraela" (Rz 11, 26; Mt 23, 39), którego część została dotknięta

„zatwardziałością" (Rz 11, 25) w „niewierze" (Rz 11, 20) w Jezusa. Św. Piotr mówi do

Żydów w Jerozolimie po Pięćdziesiątnicy: „Pokutujcie więc i nawróćcie się, aby grzechy

wasze zostały zgładzone, aby nadeszły od Pana dni ochłody, aby też posłał wam

zapowiedzianego Mesjasza, Jezusa, którego niebo musi zatrzymać aż do czasu odnowienia

wszystkich rzeczy, co od wieków przepowiedział Bóg przez usta swoich świętych proroków"

(Dz 3, 19-21). Św. Paweł kontynuuje za nim: „Jeżeli ich odrzucenie przyniosło światu

pojednanie, to czymże będzie ich przyjęcie, jeżeli nie powstaniem ze śmierci do życia?" (Rz

11, 15). Wejście „całości" Izraela (Rz 11, 12) do zbawienia mesjańskiego, w ślad za wejściem

„pełni pogan" (Rz 11, 25)568, pozwoli Ludowi Bożemu zrealizować „miarę wielkości według

Pełni Chrystusa" (Ef 4, 13), gdy Bóg będzie „wszystkim we wszystkich" (1 Kor 15, 28).

Ostatnia próba Kościoła

675 Przed przyjściem Chrystusa Kościół ma przejść przez końcową próbę, która zachwieje

wiarą wielu wierzących569. Prześladowanie, które towarzyszy jego pielgrzymce przez

ziemię570, odsłoni „tajemnicę bezbożności" pod postacią oszukańczej religii, dającej ludziom

pozorne rozwiązanie ich problemów za cenę odstępstwa od prawdy. Największym oszustwem

religijnym jest oszustwo Antychrysta, czyli oszustwo pseudomesjanizmu, w którym człowiek

uwielbia samego siebie zamiast Boga i Jego Mesjasza, który przyszedł w ciele571.

676 To oszustwo Antychrysta ukazuje się w świecie za każdym razem, gdy dąży się do

wypełnienia w historii nadziei mesjańskiej, która może zrealizować się wyłącznie poza

historią przez sąd eschatologiczny. Kościół odrzucił to zafałszowanie Królestwa, nawet w

formie złagodzonej, które pojawiło się pod nazwą millenaryzmu572, przede wszystkim zaś w

formie politycznej świeckiego mesjanizmu, „wewnętrznie perwersyjnego"573.

677 Kościół wejdzie do Królestwa jedynie przez tę ostateczną Paschę, w której podąży za

swoim Panem w Jego Śmierci i Jego Zmartwychwstaniu574. Królestwo wypełni się więc nie

przez historyczny triumf Kościoła575 zgodnie ze stopniowym rozwojem, lecz przez

zwycięstwo Boga nad końcowym rozpętaniem się zła576, które sprawi, że z nieba zstąpi Jego

Oblubienica577. Triumf Boga nad buntem zła przyjmie formę Sądu Ostatecznego578 po

ostatnim wstrząsie kosmicznym tego świata, który przemija579.

567 Por. Rz 11, 31.

568 Por. Łk 21, 24.

569 Por. Łk 18, 8; Mt 24, 12.

570 Por. Łk 21, 12; J 15, 19-20.

571 Por. 2 Tes 2, 4-12; 1 Tes 5, 2-3; 2 J 7; 1 J 2, 18. 22.

572 Por. Kongregacja Św. Oficjum, dekret De Millenarismo (19 lipca 1944): DS 3839.

573 Por. Pius XI, enc. Divini Redemptoris; potępia w tej encyklice „fałszywy mistycyzm" tej „karykatury

odkupienia pokornych"; Sobór Watykański II, konst. Gaudium et spes, 20-21.

574 Por. Ap 19, 1-9.

575 Por. Ap 13, 8.

576 Por. Ap 20, 7-10.

577 Por. Ap 21, 2-4.

578 Por. Ap 20, 12.

579 Por. 2 P 3, 12-13.

II. Aby sądzić żywych i umarłych

678 W ślad za prorokami580 i Janem Chrzcicielem581 Jezus zapowiedział w swoim

przepowiadaniu sąd, który nastąpi w dniu ostatecznym. Zostanie wtedy ujawnione

postępowanie każdego człowieka582 i wyjdą na jaw tajemnice serc583. Nastąpi wtedy

potępienie zawinionej niewiary, która lekceważyła łaskę ofiarowaną przez Boga584. Postawa

wobec bliźniego objawi przyjęcie lub odrzucenie łaski i miłości Bożej585. Jezus powie w

dniu ostatecznym: „Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych,

Mnieście uczynili" (Mt 25, 40).

679 Chrystus jest Panem życia wiecznego. Do Niego jako do Odkupiciela świata należy

pełne prawo ostatecznego osądzenia czynów i serc ludzi. „Nabył" On to prawo przez swój

Krzyż. W taki sposób Ojciec „cały sąd przekazał Synowi" (J 5, 22)586. Syn jednak nie

przyszedł, by sądzić, ale by zbawić587 i dać życie, które jest w Nim588. Przez odrzucenie

łaski w tym życiu każdy osądza już samego siebie589, otrzymuje według swo ich

uczynków590 i może nawet potępić się na wieczność, odrzucając Ducha miłości591.

W skrócie

680 Chrystus Pan króluje już przez Kościół, ale jeszcze nie wszystkie rzeczy tego świata są

Mu poddane. Triumf Królestwa Chrystusa nie nastąpi bez ostatniego ataku mocy zła.

681 W dniu sądu na końcu świata Chrystus przyjdzie w chwale, aby doprowadzić do

ostatecznego triumfu dobra nad złem, które w historii, jak pszenica i kąkol, rosły razem.

682 Przychodząc na końcu czasów sądzić żywych i umarłych, chwalebny Chrystus objawi

ukryte zamiary serc i odda każdemu człowiekowi w zależności od jego uczynków oraz jego

przyjęcia lub odrzucenia łaski.

580 Por. Dn 7, 10; J 1 3-4; M 1 3, 19.

581 Por. Mt 3, 7-12.

582 Por. Mk 12, 38-40.

583 Por. Łk 12, 1-3; J 3, 20-21; Rz 2, 16; 1 Kor 4, 5.

584 Por. Mt 11, 20-24; 12, 41-42.

585 Por. Mt 5, 22; 7, 1-5.

586 Por. J 5, 27; Mt 25, 31; Dz 10, 42; 17, 31; 2 Tm 4, 1.

587 Por. J 3, 17.

588 Por. J 5, 26.

589 Por. J 3, 18; 12, 48.

590 Por. 1 Kor 3, 12-15.

591 Por. Mt 12, 32; Hbr 6, 4-6; 10, 26-31.

Rozdział trzeci: WIERZĘ W DUCHA ŚWIĘTEGO nr. 683-686

Artykuł 8: „Wierzę w Ducha Świętego" nr. 687-747

I. Wspólne posłanie Syna i Ducha Świętego

II. Imię, określenia i symbole Ducha Świętego

Imię własne Ducha Świętego — Określenia Ducha Świętego — Symbole Ducha Świętego

III. Duch i Słowo Boże w określeniu obietnic

W stworzeniu — Duch obietnicy — W teofaniach i Prawie — W okresie Królestwa

i na Wygnaniu — Oczekiwanie Mesjasza i Jego Ducha

IV. Duch Chrystusa w pełni czasu

Jan - Poprzednik, Prorok i Chrzciciel — „Raduj się, pełna łaski" — Chrystus Jezus

V. Duch i Kościół w czasach ostatecznych

pięćdziesiątnica — Duch Święty - Dar Boży — Duch Święty i Kościół

W skrócie

Artykuł 9: „Wierzę w święty Kościół powszechny" nr. 748-750

Paragraf 1: Kościół w zamyśle Bożym nr. 751-780

I. Nazwy i obrazy Kościoła

Symbole Kościoła

II. Początek, założenie i posłanie Kościoła

Zamysł zrodzony w sercu Ojca — Kościół - zapowiedziany w figurach już od

początku świata — Kościół - przygotowywany w Starym Przymierzu — Kościół

- ustanowiony przez Jezusa Chrystusa — Kościół - ukazany przez Ducha Świętego

— Kościół - wypełniony w chwale

III. Misterium Kościoła

Kościół - równocześnie widzialny i duchowy — Kościół - misterium zjednoczenia

ludzi z Bogiem — Kościół - powszechny sakrament zbawienia

W skrócie

Paragraf 2: Kościół - Lud Boży, Ciało Chrystusa, świątynia Ducha Świętego

nr. 781-810

I. Kościół - Lud Boży

Cechy charakterystyczne Ludu Bożego — Lud kapłański, prorocki i królewski

II. Kościół - Ciało Chrystusa

Kościół jest komunią z Jezusem — „Jedno Ciało" — „Chrystus jest Głową tego

Ciała" — Kościół jest Oblubienicą Chrystusa

III. Kościół - świątynia Ducha Świętego

Charyzmaty

W skrócie

Paragraf 3: Kościół jest jeden, święty, powszechny i apostolski nr. 811-870

I. Kościół jest jeden

„Święta tajemnica jedności Kościoła" — Rany zadane jedności

II. Kościół jest święty

III. Kościół jest powszechny

Co to znaczy „powszechny"? — Każdy Kościół partykularny jest „powszechny"

— Kto należy do Kościoła powszechnego? — Kościół i niechrześcijanie — „Poza

Kościołem nie ma zbawienia" — Misje - wymaganie powszechności Kościoła

IV. Kościół jest apostolski

Posłanie Apostołów — Biskupi - następcy Apostołów — Apostolstwo

W skrócie

Paragraf 4: Wierni: hierarchia, świeccy, życie konsekrowane nr. 871-945

I. Hierarchiczna struktura Kościoła

Dlaczego posługa kościelna (urząd)? — Kolegium Biskupów i jego głowa - Papież

— Misja nauczania — Misja uświęcania — Misja rządzenia

II. Wierni świeccy

Powołanie świeckich — Uczestnictwo świeckich w misji kapłańskiej Chrystusa

— Uczestnictwo świeckich w misji prorockiej Chrystusa — Uczestnictwo świeckich

w misji królewskiej Chrystusa

III. Życie konsekrowane

Rady ewangeliczne, życie konsekrowane — Wielkie drzewo o licznych gałęziach

— Życie pustelnicze — Dziewice konsekrowane — Życie zakonne — Instytuty

świeckie — Stowarzyszenia życia apostolskiego — Konsekracja i posłanie: zwiastować

Króla, który przychodzi

W skrócie

Paragraf 5: Komunia świętych nr. 946-962

I. Wspólnota dóbr duchowych

II. Komunia Kościoła w niebie i na ziemi

W skrócie

Paragraf 6: Maryja - Matka Chrystusa, Matka Kościoła nr. 963-975

I. Macierzyństwo Maryi względem Kościoła

Cała zjednoczona ze swoim Synem — ...także w swoim Wniebowzięciu — ...jest

naszą Matką w porządku łaski

II. Kult Najświętszej Dziewicy

III. Maryja - eschatologiczna ikona Kościoła

W skrócie

Artykuł 10: „Wierzę w odpuszczenie grzechów" nr. 976-987

I. Jeden chrzest na odpuszczenie grzechów

II. Władza „kluczy"

W skrócie

Artykuł 11: „Wierzę w ciała zmartwychwstanie" nr. 988-1019

I. Zmartwychwstanie Chrystusa i nasze zmartwychwstanie

Stopniowe objawianie zmartwychwstania — Jak zmartwychwstaną zmarli? —

Zmartwychwstali z Chrystusem

II. Umierać w Chrystusie Jezusie

Śmierć — Sens śmierci chrześcijańskiej

W skrócie

Artykuł 12: „Wierzę w życie wieczne" nr. 1020-1065

I. Sąd szczegółowy

II. Niebo

III. Ostateczne oczyszczenie, czyli czyściec

IV. Piekło

V. Sąd Ostateczny

VI. Nadzieja nowego nieba i nowej ziemi

W skrócie

„Amen"

Rozdział trzeci

WIERZĘ W DUCHA ŚWIĘTEGO

683 „Nikt... nie może powiedzieć bez pomocy Ducha Świętego: «Panem jest Jezus»" (1 Kor

12, 3). „Bóg wysłał do serc naszych Ducha Syna swego, który woła: Abba, Ojcze!" (Ga 4, 6).

Poznanie wiary jest możliwe tylko w Duchu Świętym. Aby pozostawać w jedności z

Chrystusem, trzeba najpierw zostać poruszonym przez Ducha Świętego. To On wychodzi

naprzeciw nas i wzbudza w nas wiarę. Mocą naszego chrztu, pierwszego sakramentu wiary,

życie, które ma swoje źródło w Ojcu i zostaje nam ofiarowane w Synu, jest nam udzielane

wewnętrznie i osobowo przez Ducha Świętego w Kościele:

Chrzest udziela nam łaski nowego narodzenia w Bogu Ojcu, za pośrednictwem Jego

Syna w Duchu Świętym. Ci bowiem, którzy noszą Ducha Bożego, są prowadzeni do

Słowa, to znaczy do Syna; Syn przedstawia ich jednak Ojcu, a Ojciec udziela im

niezniszczalności. Bez Ducha nie można więc widzieć Ojca, a bez Syna nikt nie może

zbliżyć się do Ojca, ponieważ Syn jest poznaniem Ojca, a poznanie Syna Bożego

dokonuje się przez Ducha Świętego1.

684 Duch Święty przez swoją łaskę pierwszy wzbudza naszą wiarę i udziela nowego życia,

które polega na tym, abyśmy znali Jedynego prawdziwego Boga oraz Tego, którego posłał,

Jezusa Chrystusa" (J 17, 3). Jest On jednak ostatni w objawieniu Osób Trójcy Świętej. Św.

Grzegorz z Nazjanzu, „Teolog", wyjaśnia ten rozwój pedagogią Boskiego „zstępowania":

Stary Testament głosił wyraźnie Ojca, Syna zaś bardzo niejasno. Nowy objawił Syna i

pozwolił dostrzec Bóstwo Ducha. Teraz Duch mieszka pośród nas i udziela nam

jaśniejszego widzenia samego siebie. Nie było bowiem rzeczą roztropną głosić otwarcie

Syna, gdy nie uznawano jeszcze Bóstwa Ojca, i dodawać Ducha Świętego jako nowy

ciężar, jeśli można użyć nieco śmiałego wyrażenia, kiedy jeszcze Bóstwo Syna nie było

uznane... Jedynie na drodze postępu i przechodzenia „od chwały do chwały" światło

Trójcy Świętej zajaśnieje w pełniejszym blasku2.

685 Wierzyć w Ducha Świętego oznacza wyznawać, że Duch Święty jest jedną z Osób

Trójcy Świętej, współistotny Ojcu i Synowi i „z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie

i chwałę"3. Dlatego zagadnienie Boskiej tajemnicy Ducha Świętego znalazło się już w

„teologii" trynitarnej. Tutaj będzie chodziło o miejsce Ducha Świętego w „ekonomii" Bożej.

1 Św. Ireneusz, Demonstratio apostolica, 7.

2 Św. Grzegorz z Nazjanzu, Orationes theologicae, 5, 26: PG 36, 161 C.

3 Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański.

686 Duch Święty działa z Ojcem i Synem od początku aż do wypełnienia zamysłu naszego

zbawienia. Dopiero jednak w „czasach ostatecznych", zapoczątkowanych odkupieńczym

Wcieleniem Syna, zostaje On objawiony i udzielony, uznany i przyjęty jako Osoba. Wtedy

Boski zamysł, zrealizowany w Chrystusie, „Pierworodnym" i Głowie nowego stworzenia,

będzie mógł urzeczywistnić się w ludzkości przez wylanie Ducha Świętego jako Kościół,

komunia świętych, odpuszczenie grzechów, zmartwychwstanie ciała, życie wieczne.

Artykuł ósmy

„WIERZĘ W DUCHA ŚWIĘTEGO"

687 „Tego, co Boskie, nie zna nikt, tylko Duch Boży" (1 Kor 2, 11). Teraz Jego Duch jest

Tym, który objawia Boga, pozwala nam poznać Chrystusa, Słowo Boga, Jego żywe Słowo,

ale nie wypowiada samego siebie. Ten, który „mówił przez proroków", pozwala nam usłyszeć

Słowo Ojca. Jego samego jednak nie słyszymy. Poznajemy Go, gdy objawia nam Słowo i

czyni nas zdolnymi do przyjęcia Go w wierze. Duch Prawdy, który „odsłania" nam Chrystusa,

nie mówi „od siebie" (J 16, 13). Takie prawdziwie Boskie wyniszczenie wyjaśnia, dlaczego

Go „świat przyjąć nie może, ponieważ Go nie widzi ani nie zna" (J 14, 17), podczas gdy znają

Go wierzący w Chrystusa, ponieważ w nich przebywa.

688 Kościół, wspólnota żyjąca w wierze Apostołów, który tę wiarę przekazuje, jest

miejscem naszego poznania Ducha Świętego:

- w Pismach, które On natchnął;

- w Tradycji, której zawsze aktualnymi świadkami są Ojcowie Kościoła;

- w Nauczycielskim Urzędzie Kościoła, któremu On asystuje;

- w liturgii sakramentalnej, w której przez jej słowa i symbole Duch Święty prowadzi

nas do komunii z Chrystusem;

- w modlitwie, w której wstawia się za nami;

- w charyzmatach i urzędach, które budują Kościół;

- w znakach życia apostolskiego i misyjnego;

- w świadectwie świętych, w którym ukazuje swoją świętość i kontynuuje dzieło

zbawienia.

I. Wspólne posłanie Syna i Ducha Świętego

689 Ten, którego Ojciec posłał do naszych serc, Duch Jego Syna4, jest rzeczywiście

Bogiem. Współistotny Ojcu i Synowi, zarówno w wewnętrznym życiu Trójcy, jak i w Jej

darze miłości dla świata, jest od Nich nierozdzielny. Adorując jednak Trójcę Świętą,

ożywiającą, współistotną i niepodzielną, wiara Kościoła wyznaje także odrębność Osób. Gdy

Ojciec posyła swoje Słowo, posyła zawsze swoje Tchnienie: jest to wspólne posłanie, w

którym Syn i Duch Święty są odrębni, ale nierozdzielni. Oczywiście, Chrystus jest Tym, który

ukazuje się, On, Obraz widzialny Boga niewidzialnego, ale objawia Go Duch Święty.

690 Jezus jest Chrystusem, „namaszczonym", ponieważ Duch Święty jest Jego

namaszczeniem i wszystko, co dokonuje się od chwili Wcielenia, wypływa z tej pełni5. Gdy

Chrystus zostaje uwielbiony6, może tym, którzy w Niego wierzą, posłać od Ojca Ducha

Świętego: przekazuje im swoją chwałę7, czyli Ducha Świętego, który Go otacza chwałą8.

Wspólne posłanie będzie odtąd realizowane wobec przybranych synów Ojca w Ciele Jego

Syna: posłanie Ducha przybrania za synów będzie ich jednoczyć z Chrystusem i ożywiać ich

w Nim:

Pojęcie namaszczenia wskazuje... że nie istnieje żaden dystans między Synem i

Duchem. Jak bowiem między powierzchnią ciała a namaszczeniem olejem ani rozum,

ani odczuwanie nie znają żadnego pośrednika, tak samo istnieje bezpośredni kontakt

Syna z Duchem; każdy, kto przez wiarę pragnie nawiązać kontakt z Synem, musi

najpierw zostać namaszczony olejem. Nie ma bowiem w nim takiej części, która byłaby

pozbawiona Ducha Świętego. Dlatego wyznanie, że Syn jest Panem, dokonuje się w

Duchu Świętym u tych, którzy przyjmują Jego panowanie, bo Duch ze wszystkich stron

wychodzi naprzeciw tych, którzy zbliżają się do Niego przez wiarę9.

II. Imię, określenia i symbole Ducha Świętego

Imię własne Ducha Świętego

691 „Duch Święty" jest imieniem własnym Tego, którego wielbimy i któremu oddajemy

chwałę wraz z Ojcem i Synem. Kościół otrzymał Go od Pana i wyznaje Go w czasie chrztu

swoich nowych dzieci10.

Pojęcie „Duch" jest tłumaczeniem hebrajskiego słowa Ruah, które przede wszystkim

oznacza tchnienie, powietrze, wiatr. Jezus posługuje się obrazem wiatru, aby zasugerować

Nikodemowi transcendentną nowość Tego, który jest w sposób osobowy Tchnieniem Boga,

Duchem Bożym11. Z drugiej strony, Duch i Święty to przymioty Boże wspólne Trzem

Osobom Boskim. Łącząc jednak te dwa pojęcia, Pismo święte, liturgia i język teologiczny

określają niewymowną Osobę Ducha Świętego, unikając możliwej dwuznaczności z innym

sposobem posługiwania się pojęciami „duch" i „święty".

4 Por. Ga 4, 6.

5 Por. J 3, 34.

6 Por. J 7, 39.

7 Por. J 17, 22.

8 Por. J 16, 14.

9 Św. Grzegorz z Nyssy, De Spiritu Sancto, 3, 1: PG 45, 1321 A-B.

10 Por. Mt 28, 19.

11 Por. J 3, 5-8.

Określenia Ducha Świętego

692 Gdy Jezus zapowiada i obiecuje Ducha Świętego, nazywa Go „Parakletem", co

dosłownie oznacza: „Ten, który jest wzywany przy czymś", ad-vocatus (J 14, 16. 26; 15, 26;

16, 7). „Paraklet" tłumaczy się zazwyczaj jako „Pocieszyciel"; Jezus jest pierwszym

Pocieszycielem12. Sam Pan nazywa Ducha Świętego „Duchem Prawdy" (J 16, 13).

693 Poza imieniem własnym, które jest najczęściej używane w Dziejach Apostolskich

i Listach, u św. Pawła znajdują się określenia: Duch obietnicy (Ga 3, 14; Ef 1, 13), Duch

przybrania za synów (Rz 8, 15; Ga 4, 6), Duch Chrystusa (Rz 8, 11), Duch Pana (2 Kor 3, 17),

Duch Boży (Rz 8, 9. 14; 15, 19; 1 Kor 6, 11; 7, 40); u św. Piotra znajduje się określenie: Duch

chwały (1 P 4, 14).

Symbole Ducha Świętego

694 Woda. Symbolika wody oznacza działanie Ducha Świętego w sakramencie chrztu,

ponieważ po wezwaniu Ducha Świętego staje się ona skutecznym znakiem sakramentalnym

nowego narodzenia; jak nasze pierwsze naturalne narodzenie dokonało się w wodzie, tak

woda chrzcielna rzeczywiście oznacza nasze narodzenie do życia Bożego, które jest nam

udzielane w Duchu Świętym. „Ochrzczeni w jednym Duchu" zostaliśmy również „napojeni

jednym Duchem" (1 Kor 12, 13): Duch jest więc także w sposób osobowy Wodą żywą, która

wypływa z boku Chrystusa ukrzyżowanego13 jak ze swego źródła i która tryska w nas na

życie wieczne14.

695 Namaszczenie. Symbolika namaszczenia olejem także oznacza Ducha Świętego, a nawet

staje się Jego synonimem15. We wtajemniczeniu chrześcijańskim jest ono znakiem

sakramentalnym bierzmowania, słusznie nazywanego w Kościołach wschodnich „chryzmacją".

Chcąc jednak ująć w pełni całą wymowę tej symboliki, trzeba odwołać się do

pierwszego namaszczenia dokonanego przez Ducha Świętego, którym było namaszczenie

Jezusa. Chrystus (w języku hebrajskim „Mesjasz") oznacza „namaszczony" Duchem Bożym.

„Namaszczeni" Pana byli już w Starym Przymierzu16, w sposób szczególny król Dawid17.

Jezus jest Namaszczonym Boga w sposób zupełnie wyjątkowy, ponieważ człowieczeństwo,

które przyjmuje Syn, jest całkowicie „namaszczone Duchem Świętym".

Jezus jest ustanowiony „Chrystusem" przez Ducha Świętego18. Dziewica Maryja poczęła

Chrystusa z Ducha Świętego, który przez anioła ogłasza Go jako Chrystusa podczas Jego

narodzenia19 i który poleca Symeonowi iść do Świątyni, by zobaczył Mesjasza Pańskiego20;

On napełnia Chrystusa21 i Jego moc wychodzi z Chrystusa, gdy uzdrawia i leczy choroby22.

On wreszcie wskrzesza Jezusa z martwych23. Jezus, ustanowiony w pełni „Chrystusem" w

Jego człowieczeństwie zwyciężającym śmierć24, wylewa obficie Ducha Świętego, aby

„święci", zjednoczeni z człowieczeństwem Syna Bożego, przyoblekli się w „człowieka

doskonałego", który realizuje „Pełnię Chrystusa" (Ef 4, 13): „całego Chrystusa", według

wyrażenia św. Augustyna.

12 Por. 1 J 2, 1.

13 Por. J 19, 34; 1 J 5, 8.

14 Por. J 4, 10-14; 7, 38; Wj 17, 1-6; Iz 55, 1; Za 14, 8; 1 Kor 10, 4; Ap 21, 6; 22, 17.

15 Por. 1 J 2, 20. 27; 2 Kor 1, 21.

16 Por. Wj 30, 22-32.

17 Por. 1 Sm 16, 13.

18 Por. Łk 4, 1809;Iz61, 1.

19 Por. Łk 2, 11.

20 Por. Łk 2, 26-27.

21 Por. Łk 4, 1.

22 Por. Łk 6, 19; 8, 46.

23 Por. Rz 1, 4; 8, 11.

24 Por. Dz 2, 36.

696 Ogień. Podczas gdy woda oznaczała narodzenie i płodność życia udzielanego w Duchu

Świętym, ogień symbolizuje przekształcającą energię dzieł Ducha Świętego. Prorok Eliasz,

który „powstał jak ogień, a słowo jego płonęło jak pochodnia" (Syr 48, 1), swoją modlitwą

sprowadza ogień z nieba na ofiarę na górze Karmel25; jest on figurą ognia Ducha Świętego,

który przekształca wszystko, czego dotknie. Jan Chrzciciel, który „pójdzie przed Panem w

duchu i mocy Eliasza" (Łk 1, 17), zapowiada Chrystusa jako Tego, który „chrzcić... będzie

Duchem Świętym i ogniem" (Łk 3, 16), tym Duchem, o którym Jezus powie: „Przyszedłem

rzucić ogień na ziemię, i jakże bardzo pragnę, żeby on już zapłonął" (Łk 12, 49). W postaci

języków , jakby z ognia" Duch Święty spoczywa na uczniach w poranek Pięćdziesiątnicy i

napełnia ich sobą (Dz 2, 3-4). Tradycja duchowa zachowa tę symbolikę ognia jako jedną z

najlepiej wyrażających działanie Ducha Świętego26: „Ducha nie gaście" (1 Tes 5, 19).

697 Obłok i światło. Te dwa symbole są nierozłączne w objawieniach Ducha Świętego.

Począwszy od teofanii Starego Testamentu, obłok - raz ciemny, a raz świetlisty - objawia

Boga żywego i zbawiającego, osłaniając transcendencję Jego chwały. Pojawia się, gdy

Mojżesz wstępuje na górę Synaj27, nad Namiotem Spotkania28, podczas wędrówki przez

pustynię29 i poświęcenia Świątyni Salomona30. Figury te następnie zostają wypełnione przez

Chrystusa w Duchu Świętym. Duch Święty zstępuje na Maryję Dziewicę i osłania Ją „swoim

cieniem", by poczęła i urodziła Jezusa (Łk 1, 35). To On zjawia się na Górze Przemienienia:

„zjawił się obłok i osłonił ich" - Jezusa, Mojżesza, Eliasza, Piotra, Jakuba i Jana, „a z obłoku

odezwał się głos: «To jest Syn mój, Wybrany, Jego słuchajcie!»" (Łk 9, 34-35). W końcu ten

sam „obłok zabrał" Jezusa sprzed oczu uczniów w dniu Wniebowstąpienia (Dz 1, 9) i objawi

Syna Człowieczego w chwale w dniu Jego Przyjścia31.

698 Pieczęć jest symbolem bliskim symbolowi namaszczenia. „Pieczęcią swą naznaczył

Bóg" (J 6, 27) Chrystusa i w Nim Ojciec naznacza swą „pieczęcią" także nas (2 Kor 1, 22; Ef

1, 13; 4, 30). Ponieważ obraz pieczęci (sphragis) wskazuje na niezatarte znamię

namaszczenia Ducha Świętego w sakramentach chrztu, bierzmowania i kapłaństwa, został on

wykorzystany w niektórych tradycjach teologicznych dla wyrażenia niezatartego „charakteru"

wyciskanego przez te sakramenty, które nie mogą być powtórzone.

25 Por. 1 Krl 18, 38-39.

26 Por. św. Jan od Krzyża, Żywy płomień miłości.

27 Por. Wj 24, 15-18.

28 Por. Wj 33, 9-10.

29 Por. Wj 40, 36-38; 1 Kor 10, 1-2.

30 Por. 1 Krl 8, 10-12.

31 Por. Łk 21, 27.

699 Ręka. Wkładając ręce, Jezus leczy chorych32 i błogosławi dzieci33. Apostołowie będą

czynić to samo w Jego imię34, a ponadto właśnie przez włożenie rąk Apostołów jest

udzielany Duch Święty35. List do Hebrajczyków wymienia wkładanie rąk wśród

„fundamentalnych elementów" swego nauczania36. Ten znak wszechmogącego wylania

Ducha Świętego zachował Kościół w epiklezach sakramentalnych.

700 Palec. Jezus „palcem Bożym wyrzuca złe duchy" (Łk 11, 20). Jeśli Prawo Boże zostało

napisane na kamiennych tablicach „palcem Bożym" (Wj 31, 18), to „list Chrystusa"

powierzony Apostołom jest napisany „Duchem Boga żywego nie na kamiennych tablicach,

lecz na żywych tablicach serc" (2 Kor 3, 3). Hymn Veni Creator Spiritus wzywa Ducha

Świętego jako digitus paternae dexterae - „palec prawicy Ojca".