701 Gołębica. Na końcu potopu (którego symbolika odnosi się do chrztu) wypuszczona przez

Noego gołębica powraca, niosąc w dziobie świeżą gałązkę z drzewa oliwnego na znak, że

ziemia znowu nadaje się do zamieszkania37. Gdy Chrystus wychodzi z wody po swoim

chrzcie, zstępuje na Niego Duch Święty w postaci gołębicy i spoczywa na Nim38. Duch

Święty zstępuje do oczyszczonego serca ochrzczonych i w nim przebywa. W niektórych

kościołach święte Postacie eucharystyczne są przechowywane w metalowym naczyniu w

formie gołębicy (columbarium), zawieszonym nad ołtarzem. Symbol gołębicy na oznaczenie

Ducha Świętego jest tradycyjny w ikonografii chrześcijańskiej.

III. Duch i Słowo Boże w okresie obietnic

702 Od początku aż do „pełni czasu" (Ga 4, 4) wspólne posłanie Słowa i Ducha Ojca

pozostaje ukryte, ale wciąż działa. Duch Boży przygotowuje czas Mesjasza i chociaż ani

Duch, ani Słowo nie są jeszcze w pełni objawieni, są już obiecani, aby ich oczekiwano i

przyjęto, gdy się objawią. Dlatego gdy Kościół czyta Stary Testament39, zgłębia w nim40 to,

co Duch Święty, „który mówił przez proroków", chce nam powiedzieć o Chrystusie.

Przez „proroków" wiara Kościoła rozumie tych wszystkich, których Duch Święty natchnął

przy redagowaniu ksiąg świętych, zarówno Starego, jak Nowego Testamentu. Tradycja

żydowska rozróżnia Prawo (pięć pierwszych ksiąg, czyli Pięcioksiąg), Proroków (księgi

nazywane w tradycji chrześcijańskiej historycznymi i prorockimi) oraz Pisma (przede

wszystkim księgi mądrościowe, a szczególnie Psalmy)41.

32 Por. Mk 6, 5; 8, 23.

33 Por. Mk 10, 16.

34 Por. Mk 16, 18; Dz 5, 12; 14, 3.

35 Por. Dz 8, 17-19; 13, 3; 19, 6.

36 Por. Hbr 6, 2.

37 Por. Rdz 8, 8-12.

38 Por. Mt 3, 16 par.

39 Por. 2 Kor 3, 14.

40 Por. J 5, 39. 46.

41 Por. Łk 24, 44.

W stworzeniu

703 Słowo Boga i Jego Tchnienie znajdują się u początku bytu i życia całego stworzenia42:

Jest rzeczą właściwą, aby Duch Święty rządził stworzeniem, uświęcał je i ożywiał,

ponieważ jest Bogiem współistotnym Ojcu i Synowi... Do Niego należy panowanie nad

życiem, ponieważ będąc Bogiem, zachowuje stworzenie w Ojcu przez Syna43.

704 „W przypadku człowieka Bóg ukształtował go własnymi rękami (to znaczy przez Syna i

Ducha Świętego)... i wycisnął na ukształtowanym ciele własną formę w taki sposób, by nawet

to, co widzialne, miało Boski kształt"44.

Duch obietnicy

705 Człowiek, zdeformowany przez grzech i śmierć, pozostaje „obrazem Bożym", obrazem

Syna, ale jest „pozbawiony chwały Bożej" (Rz 3, 23), pozbawiony „podobieństwa". Obietnica

dana Abrahamowi zapoczątkowuje ekonomię zbawienia, na końcu której sam Syn przyjmie

„obraz"45 i odnowi go w jego „podobieństwie" do Ojca, przywracając Mu chwałę, czyli

„Ducha Ożywiciela".

706 Wbrew wszelkiej ludzkiej nadziei Bóg obiecuje Abrahamowi potomstwo jako owoc

wiary i mocy Ducha Świętego46. W nim będą błogosławione wszystkie narody ziemi47.

Potomstwem tym będzie Chrystus48, w którym wylanie Ducha Świętego sprawi, że

„rozproszone dzieci Boże zostaną zgromadzone w jedno"49. Zobowiązując się przysięgą50,

Bóg przyrzeka już w darze swojego umiłowanego Syna51 i Ducha obietnicy... „w

oczekiwaniu na Odkupienie, które nas uczyni własnością Boga" (Ef 1, 13-14)52.

W teofaniach i Prawie

707 Teofanie (objawienia Boga) rozjaśniają drogę obietnicy, od patriarchów do Mojżesza i

od Jozuego aż do wizji, które zapoczątkowują misję wielkich proroków. Tradycja

chrześcijańska zawsze uważała, że w tych teofaniach pozwalało się widzieć i słyszeć Słowo

Boże, równocześnie objawione i „zacienione" w obłoku Ducha Świętego.

42 Por. Ps 33, 6; 104, 30; Rdz 1, 2; 2, 7; Koh 3, 20-21; Ez 37, 10.

43 Liturgia bizantyjska, Tropariony z Jutrzni niedzielnej w drugiej tonacji.

44 Św. Ireneusz, Demonstratio apostolica, 11.

45 Por. J 1, 14; Flp 2, 7.

46 Por. Rdz 18, 1-15; Łk 1, 26-38. 54-55; J 1, 12-13; Rz 4, 16-21.

47 Por. Rdz 12, 3.

48 Por. Ga 3, 16.

49 Por. J 11, 52.

50 Por. Łk 1, 73.

51 Por. Rdz 22, 17-19; Rz 8, 32; J 3, 16.

52 Por. Ga 3, 14.

708 Ta pedagogia Boża ukazuje się szczególnie w darze Prawa53. Litera Prawa została dana

jako „wychowawca", aby prowadzić Lud do Chrystusa (Ga 3, 24). Jednak niemoc Prawa, aby

zbawić człowieka pozbawionego „podobieństwa" Bożego, i rosnąca znajomość grzechu54,

jaką ono daje, budzą pragnienie Ducha Świętego. Świadczą o tym błagalne westchnienia

Psalmów.

W okresie Królestwa i na Wygnaniu

709 Prawo, jako znak obietnicy i przymierza, miało rządzić sercami i instytucjami ludu

narodzonego z wiary Abrahama. „Jeśli pilnie słuchać będziecie głosu mego i strzec mojego

przymierza, będziecie Mi królestwem kapłanów i ludem świętym" (Wj 19, 5-6)55. Po

panowaniu Dawida Izrael ulega pokusie, by stać się królestwem jak inne narody. Tymczasem

Królestwo, które jest przedmiotem obietnicy danej Dawidowi56, będzie dziełem Ducha

Świętego; będzie ono należało do ubogich według Ducha.

710 Zapomnienie o Prawie i niewierność przymierzu prowadzą do śmierci. Przychodzi

Wygnanie - pozorne przekreślenie obietnic, a w rzeczywistości tajemnicza wierność Boga

Zbawiciela i początek obiecanego odnowienia, ale według Ducha. Było rzeczą konieczną, aby

lud Boży przeszedł to oczyszczenie57. Wygnanie przynosi już w zamyśle Bożym cień

Krzyża, a Reszta ubogich, która powraca z Wygnania, jest jedną z najbardziej wyraźnych

figur Kościoła.

Oczekiwanie Mesjasza i Jego Ducha

711 „Oto Ja dokonuję rzeczy nowej" (Iz 43, 19). Zarysowują się dwie linie profetyczne;

jedna kieruje do oczekiwania Mesjasza, druga do głoszenia nowego Ducha, a zbiegają się one

w niewielkiej Reszcie, w ludzie ubogich58, który w nadziei oczekuje „pociechy Izraela" i

„wyzwolenia Jerozolimy"59.

Widzieliśmy wyżej, jak Jezus wypełnił proroctwa, które odnosiły się do Jego osoby. Tutaj

ograniczymy się jedynie do tych proroctw, w których jest wyraźnie ukazana relacja między

Mesjaszem i Jego Duchem.

53 Por. Wj 19-20; Pwt 1-11; 29-30.

54 Por. Rz 3, 20.

55 Por. 1 P 2, 9.

56 Por. 2 Sm 7; Ps 89; Łk 1, 32-33.

57 Por. Łk 24, 26.

58 Por. So 2, 3.

59 Por. Łk 2, 25. 38.

712 Postać oczekiwanego Mesjasza zaczyna pojawiać się w „Księdze Emmanuela"60 („Tak

powiedział Izajasz, ponieważ ujrzał chwałę" Chrystusa: J 12, 41), szczególnie w Iz 11, 1-2:

Wyrośnie różdżka z pnia Jessego,

wypuści się odrośl z jego korzeni.

I spocznie na niej Duch Pański,

duch mądrości i rozumu,

duch rady i męstwa,

duch wiedzy i bojaźni Pańskiej.

713 Postać Mesjasza zostanie objawiona przede wszystkim w Pieśniach Sługi61. Pieśni te

zapowiadają znaczenie męki Jezusa i wskazują sposób, w jaki wyleje On Ducha Świętego,

aby ożywić wielu: nie od zewnątrz, ale przyjmując „postać sługi" (Flp 2,7). Wziąwszy na

siebie naszą śmierć, może nam udzielać swego Ducha życia.

714 Dlatego Chrystus rozpoczyna głoszenie Dobrej Nowiny, odnosząc do siebie następujący

fragment proroctwa Izajasza (Łk 4, 18-19)62:

Duch Pański spoczywa na Mnie,

ponieważ Mnie namaścił i posłał Mnie,

abym ubogim niósł dobrą nowinę,

bym opatrywał rany serc złamanych,

więźniom głosił wolność,

a niewidomym przejrzenie;

abym uciśnionych odsyłał wolnymi,

abym obwoływał rok łaski od Pana.

715 Teksty prorockie dotyczące wprost zesłania Ducha Świętego są wyroczniami, przez

które Bóg mówi do serca swego ludu językiem obietnicy, z akcentami „miłości i

wierności"63; ich wypełnienie ogłosi Piotr w poranek Pięćdziesiątnicy64. Według tych

obietnic, w „czasach ostatecznych" Duch Pana odnowi serca ludzi, wypisując w nich nowe

prawo; On zgromadzi i pojedna rozproszone i podzielone narody; przekształci pierwsze

stworzenie i Bóg zamieszka w nim razem z ludźmi w pokoju.

716 Lud „ubogich"65, pokorni i cisi, którzy pełni ufności powierzają się tajemniczym

zamysłom Bożym i oczekują nie ludzkiej, ale mesjańskiej sprawiedliwości, jest wielkim

dziełem ukrytego posłania Ducha Świętego, przygotowującego w czasie obietnic przyjście

Chrystusa. Głębia ich serca, oczyszczonego i oświeconego przez Ducha Świętego, wyraża się

w Psalmach. W tych ubogich Duch przygotowuje Panu „lud doskonały"66.

60 Por. Iz 6-12.

61 Por. Iz 42, 1-9; Mt 12, 18-21; J 1, 32-34; następnie Iz 49, 1-6; Mt 3, 17; Łk 2, 32; w końcu Iz 50, 4-10 i 52,

13-53, 12.

62 Por. Iz 61, 1-2.

63 Por. Ez 11, 19; 36, 25-28; 37, 1-14; Jr 31, 31-34; J 13, 1-5.

64 Por. Dz 2, 17-21.

65 Por. So 2, 3; Ps 22, 27; 34, 3; Iz 49, 13; 61, 1.

66 Por. Łk 1, 17.

IV. Duch Chrystusa w pełni czasu

Jan - Poprzednik, Prorok i Chrzciciel

717 „Pojawił się człowiek posłany przez Boga - Jan mu było na imię" (J 1, 6). Jan „już w

łonie matki napełniony będzie Duchem Świętym" (Łk 1, 15. 41) przez samego Chrystusa,

którego Dziewica Maryja poczęła z Ducha Świętego. „Nawiedzenie" Elżbiety przez Maryję

stało się przyjściem Boga, który „nawiedził lud swój" (Łk 1, 68).

718 Jan jest „Eliaszem, który ma przyjść" (Mt 17, 10-13): mieszka w nim ogień Ducha

Świętego i nakazuje mu „iść" (jako „poprzednikowi") przed Panem, który przychodzi. W

Janie Poprzedniku Duch Święty dopełnia „przygotowania Panu ludu doskonałego" (Łk 1, 17).

719 Jan jest „więcej niż prorokiem" (Łk 7, 26). Duch Święty wypełnia w nim swoje

„mówienie przez proroków". Jan jest ostatni w szeregu proroków zapoczątkowanym przez

Eliasza67. Zapowiada bliskość pociechy Izraela, jest „głosem" Pocieszyciela, który

przychodzi (J 1, 23)68. Dzięki Duchowi Prawdy „przychodzi on na świadectwo, aby

zaświadczyć o światłości" (J 1, 7)69. Na oczach Jana Duch Święty wypełnia to, co było

przedmiotem „poszukiwania i badania proroków", i to, co „pragną (zobaczyć) aniołowie" (1 P

1, 10-12): „«Ten, nad którym ujrzysz Ducha zstępującego i spoczywającego nad Nim, jest

Tym, który chrzci Duchem Świętym». Ja to ujrzałem i daję świadectwo, że On jest Synem

Bożym... «Oto Baranek Boży»" (J 1, 33-36).

720 Wreszcie przez Jana Chrzciciela Duch Święty zapoczątkowuje to, co spełni z

Chrystusem i w Chrystusie: przywróci człowiekowi „podobieństwo" Boże. Chrzest Jana był

chrztem pokuty; chrzest z wody i Ducha będzie nowym narodzeniem70.

„Raduj się, pełna łaski"

721 Maryja, Najświętsza Matka Boga, zawsze Dziewica, jest arcydziełem posłania Syna i

Ducha Świętego w pełni czasu. Po raz pierwszy w zamyśle zbawienia, dzięki przygotowaniu

przez Ducha Świętego, Ojciec znajduje Mieszkanie, w którym Jego Syn i Jego Duch mogą

mieszkać wśród ludzi. W tym właśnie sensie Tradycja Kościoła często odczytywała w relacji

do Maryi najpiękniejsze teksty mówiące o Mądrości71: Maryja jest opiewana i przedstawiana

w liturgii jako „Stolica Mądrości".

W Maryi zostają zapoczątkowane „wielkie sprawy Boże", które Duch będzie wypełniał w

Chrystusie i w Kościele:

67 Por. Mt 11, 13-14.

68 Por. Iz 40, 1-3.

69 Por. J 15, 26; 5, 33.

70 Por. J 3, 5.

71 Por. Prz 8, 1-9, 6; Syr 24.

722 Duch Święty przygotował Maryję przez swoją łaskę. Było czymś odpowiednim, aby

Matka Tego, w którym „mieszka cała Pełnia: Bóstwo na sposób ciała" (Kol 2, 9), była „pełna

łaski". Tylko dzięki łasce została Ona poczęta bez grzechu pierworodnego jako

najpokorniejsza ze stworzeń, najbardziej zdolna do przyjęcia niewymownego Daru

Wszechmogącego. Słusznie więc anioł Gabriel pozdrawia Ją jako „Córę Syjonu": „Raduj

się"72. Dziękczynienie, które Maryja kieruje do Ojca w Duchu Świętym w Magnificat73, gdy

nosi w sobie Syna Wiecznego, jest dziękczynieniem całego Ludu Bożego, a więc i Kościoła.

723 W Maryi Duch Święty wypełnia zamysł życzliwości Ojca. W Duchu Świętym i przez

Ducha Świętego Maryja poczęła i zrodziła Syna Bożego. Jej dziewictwo staje się wyjątkową

płodnością przez moc Ducha Świętego i przez wiarę74.

724 W Maryi Duch Święty objawia Syna Ojca, który staje się Synem Dziewicy. Ona jest

krzewem gorejącym ostatecznej teofanii; napełniona Duchem Świętym, pokazuje Słowo w

uniżeniu Jego ciała i pozwala Go poznać ubogim75 i pierwocinom narodów76.

725 Przez Maryję wreszcie Duch Święty zaczyna prowadzić do komunii z Chrystusem ludzi,

„w których Bóg upodobał sobie"77. Pokorni są zawsze uprzywilejowani w przyjmowaniu Go:

pasterze, mędrcy, Symeon i Anna, nowożeńcy z Kany i pierwsi uczniowie.

726 Na końcu tego posłania Ducha, Maryja staje się „Niewiastą", nową Ewą, „Matką

żyjących", Matką „całego Chrystusa"78. Jako taka jest Ona obecna z Dwunastoma

trwającymi „jednomyślnie na modlitwie" (Dz 1,14) na początku „czasów ostatecznych", które

zapoczątkowuje Duch Święty w poranek Pięćdziesiątnicy wraz z ukazaniem się Kościoła.

72 Por. So 3, 14; Za 2, 14.

73 Por. Łk 1, 46-55.

74 Por. Łk 1, 26-38; Rz 4, 18-21; Ga 4, 26-28.

75 Por. Łk 1, 15-19.

76 Por. Mt 2, 11.

77 Por. Łk 2, 14.

78 Por. J 19, 25-27.

Chrystus Jezus

727 Całe posłanie Syna i Ducha Świętego w pełni czasu jest zawarte w fakcie, że Syn od

chwili Wcielenia jest namaszczony Duchem Ojca: Jezus jest Chrystusem, Mesjaszem.

W tym świetle należy czytać rozdział drugi Symbolu wiary. Całe dzieło Chrystusa jest

wspólnym posłaniem Syna i Ducha Świętego. W tym miejscu zostanie omówione tylko to,

co dotyczy obietnicy Ducha Świętego danej przez Jezusa i Jego daru udzielonego przez

uwielbionego Pana.

728 Jezus nie objawia w pełni Ducha Świętego, dopóki sam nie zostanie uwielbiony przez

swoją Śmierć i swoje Zmartwychwstanie. Powoli jednak wskazuje na Niego, nauczając

tłumy, gdy objawia, że Jego Ciało będzie pokarmem na życie świata79. Wskazuje Go

Nikodemowi80, Samarytance81 i uczestnikom Święta Namiotów82. Swoim uczniom mówi

otwarcie o Duchu Świętym w związku z modlitwą83 i świadectwem, które powinni dawać84.

729 Dopiero wtedy, gdy nadeszła godzina, w której Jezus miał być uwielbiony, obiecuje On

przyjście Ducha Świętego, ponieważ Jego Śmierć i Zmartwychwstanie będą wypełnieniem

obietnicy danej ojcom85. Duch Prawdy, inny Paraklet, zostanie dany przez Ojca na prośbę

Jezusa; zostanie posłany przez Ojca w imię Jezusa; Jezus pośle Go od Ojca, ponieważ On

wyszedł od Ojca. Duch Święty przyjdzie, poznamy Go, będzie z nami na zawsze, zamieszka z

nami, nauczy nas wszystkiego i przypomni nam wszystko, co powiedział nam Chrystus, i

zaświadczy o Nim. On doprowadzi nas do całej prawdy i uwielbi Chrystusa; przekona świat o

grzechu, o sprawiedliwości i o sądzie.

730 Przychodzi w końcu godzina Jezusa86. Jezus oddaje ducha w ręce Ojca87 w tej chwili,

w której przez swoją Śmierć staje się zwycięzcą śmierci. Gdy więc powstaje „z martwych

dzięki chwale Ojca" (Rz 6, 4), zaraz daje Ducha Świętego, „tchnąć" na uczniów88. Od tej

godziny posłanie Chrystusa i Ducha staje się posłaniem Kościoła: „Jak Ojciec Mnie posłał,

tak i Ja was posyłam" (J 20, 21)89.

79 Por. J 6, 27. 51. 62-63.

80 Por. J 3, 5-8.

81 Por. J 4, 10. 14. 23-24.

82 Por. J 7, 37-39.

83 Por. Łk 11, 13.

84 Por. Mt 10, 19-20.

85 Por. J 14, 16-17. 26; 15, 26; 16, 7-15; 17, 26.

86 Por. J 13, 1; 17, 1.

87 Por. Łk 23, 46; J 19, 30.

88 Por. J 20, 22.

89 Por. Mt 28, 19; Łk 24, 47-48; Dz 1, 8.

V. Duch i Kościół w czasach ostatecznych

Pięćdziesiątnica

731 W dzień Pięćdziesiątnicy (po upływie siedmiu tygodni paschalnych) Pascha Chrystusa

wypełnia się przez wylanie Ducha Świętego, który zostaje objawiony, dany i udzielony jako

Osoba Boska: Chrystus, Pan, ze swojej Pełni wylewa obficie Ducha90.

732 W tym dniu zostaje w pełni objawiona Trójca Święta. Od tego dnia zapowiedziane przez

Chrystusa Królestwo zostaje otwarte dla tych, którzy w Niego wierzą; w pokorze ciała i w

wierze uczestniczą oni już w komunii Trójcy Świętej. Przez swoje przyjście, które ciągle

trwa, Duch Święty pozwala światu wejść w „czasy ostateczne", w czas Kościoła, Królestwo

już odziedziczone, ale jeszcze nie spełnione:

Widzieliśmy prawdziwe Światło, otrzymaliśmy Ducha niebieskiego, znaleźliśmy

prawdziwą wiarę: wielbimy niepodzielną Trójcę, ponieważ nas zbawiła91.

Duch Święty - Dar Boży

733 „Bóg jest miłością" (1 J 4, 8. 16) i miłość jest pierwszym darem, zawierającym

wszystkie inne. Ta miłość „rozlana jest w sercach naszych przez Ducha Świętego, który został

nam dany" (Rz 5, 5).

734 Ponieważ umarliśmy lub przynajmniej zostaliśmy zranieni z powodu grzechu, dlatego

pierwszym skutkiem daru miłości jest odpuszczenie naszych grzechów. Jedność w Duchu

Świętym (2 Kor 13, 13) przywraca ochrzczonym w Kościele utracone przez grzech

podobieństwo Boże.

735 Duch Święty udziela wówczas „zadatku", czyli „pierwocin" naszego dziedzictwa92; jest

nim samo życie Trójcy Świętej, zdolność miłowania, jak „On nas umiłował"93. Ta miłość

(opisana w 1 Kor 13) jest zasadą nowego życia w Chrystusie, które stało się możliwe,

ponieważ otrzymaliśmy „Jego moc" (Dz 1, 8), moc Ducha Świętego.

736 Dzięki tej mocy Ducha dzieci Boże mogą przynosić owoc. Ten, który zaszczepił nas na

prawdziwym Krzewie winnym, sprawi, że będziemy przynosić owoc Ducha, którym jest:

„miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność, opanowanie"

(Ga 5, 22-23). „Duch jest naszym życiem"; im bardziej wyrzekamy się siebie94, tym bardziej

„stosujemy się do Ducha" (Ga 5, 25):

Jeśli jesteśmy w komunii z Duchem Świętym, to On daje nam powrót do raju, otwiera

nam bramy nieba i czyni nas przybranymi dziećmi Bożymi. Dzięki Niemu możemy z

ufnością nazywać Boga naszym Ojcem. On daje nam uczestnictwo w łasce Chrystusa i

sprawia, że stajemy się synami światłości. On również jest zadatkiem przyszłej

chwały95.

90 Por. Dz 2, 33.

91 Liturgia bizantyjska, Troparion z Nieszporów Pięćdziesiątnicy; wprowadzony do liturgii eucharystycznej po

Komunii.

92 Por. Rz 8, 23; 2 Kor 1, 21.

93 Por. 1 J 4, 11-12.

94 Por. Mt 16, 24-26.

95 Św. Bazyli Wielki, Liber de Spiritu Sancto, 15, 36: PG 32, 132.

Duch Święty i Kościół

737 Posłanie Chrystusa i Ducha Świętego wypełnia się w Kościele, Ciele Chrystusa i

Świątyni Ducha Świętego. To wspólne posłanie włącza już idących za Chrystusem do Jego

komunii z Ojcem w Duchu Świętym: Duch przygotowuje ludzi, uprzedza ich swoją łaską, aby

pociągnąć ich do Chrystusa. On ukazuje im zmartwychwstałego Pana, przypomina im Jego

słowa i otwiera ich umysły na zrozumienie Jego Śmierci i Jego Zmartwychwstania. Uobecnia

im misterium Chrystusa, szczególnie w Eucharystii, aby pojednać ich z Bogiem i

doprowadzić do komunii z Nim, aby przynosili „obfity owoc" (J 15, 5. 8. 16).

738 W ten sposób posłanie Kościoła nie dodaje niczego do posłania Chrystusa i Ducha

Świętego, ale jest jego sakramentem. Całą swoją istotą i we wszystkich swoich członkach

Kościół jest posłany, aby głosić i świadczyć, aktualizować i upowszechniać misterium

komunii Trójcy Świętej (będzie to treścią następnego artykułu):

Wszyscy, którzy otrzymaliśmy jednego i tego samego Ducha, to znaczy Ducha

Świętego, jesteśmy zespoleni między sobą i z Bogiem. Chociaż brani pojedynczo

jesteśmy liczni, a Chrystus sprawia, że Duch Ojca i Jego Duch zamieszkuje w każdym z

nas, to jednak ten jedyny i niepodzielny Duch prowadzi do jedności tych, którzy różnią

się między sobą... i sprawia, że wszyscy okazują się jedno w Nim. Jak moc świętego

człowieczeństwa Chrystusa sprawia, że wszyscy, w których jest ona obecna, tworzą

jedno ciało, myślę, że w ten sam sposób Duch Boży, który mieszka we wszystkich,

jeden i niepodzielny, prowadzi wszystkich do duchowej jedności96.

739 Ponieważ Duch Święty jest namaszczeniem Chrystusa, Chrystus - Głowa Ciała -

rozlewa Go na swoje członki, aby je karmić, uzdrawiać, ustalać ich wzajemne funkcje,

ożywiać, posyłać, by dawały świadectwo, włączać je do swojej ofiary składanej Ojcu i do

swojego wstawiennictwa za cały świat. Przez sakramenty Kościoła Chrystus udziela

członkom swego Ciała Ducha Świętego i Uświęciciela (to będzie przedmiotem części drugiej

Katechizmu).

740 „Wielkie dzieła Boże", ofiarowane wierzącym w sakramentach Kościoła, przynoszą

swoje owoce w nowym życiu, w Chrystusie, według Ducha (to będzie przedmiotem części

trzeciej Katechizmu).

741 „Duch przychodzi z pomocą naszej słabości. Gdy bowiem nie umiemy się modlić tak,

jak trzeba, sam Duch przyczynia się za nami w błaganiach, których nie można wyrazić

słowami" (Rz 8, 26). Duch Święty, Sprawca dzieł Bożych, jest Nauczycielem modlitwy (to

będzie przedmiotem części czwartej Katechizmu).

W skrócie

742 „Na dowód tego, że jesteście synami, Bóg wysłał do serc naszych Ducha Syna swego,

który woła: «Abba, Ojcze!»" (Ga 4,6).

743 Od początku aż do wypełnienia czasu Bóg, posyłając swego Syna, posyła zawsze swego

Ducha: Ich posłanie jest wspólne i nierozdzielne.

744 W pełni czasu Duch Święty wypełnia w Maryi wszystkie przygotowania na przyjście

Chrystusa do Ludu Bożego. Przez działanie w Niej Ducha Świętego Ojciec daje światu

Emmanuela, „Boga z nami" (Mt 1, 23).

745 Syn Boży w czasie swego Wcielenia jest konsekrowany na Chrystusa (Mesjasza) przez

namaszczenie Duchem Świętym97.

746 Przez swoją Śmierć i swoje Zmartwychwstanie Jezus zostaje ustanowiony w chwale

Panem i Chrystusem (Dz 2, 36). Ze swojej Pełni wylewa On Ducha Świętego na Apostołów i

Kościół.

747 Duch Święty, którego Chrystus - Głowa Ciała - wylewa na swoje członki, buduje,

ożywia i uświęca Kościół, będący sakramentem komunii Trójcy Świętej i ludzi.

96 Św. Cyryl Aleksandryjski, Commentarius in Joannem, 12: PG 74, 560-561.

97 Por. Ps 2, 6-7.

Artykuł dziewiąty

„WIERZĘ W ŚWIĘTY KOŚCIÓŁ POWSZECHNY"

748 „Chrystus jest światłem narodów; obecny Święty Sobór, zgromadzony w Duchu

Świętym, gorąco pragnie oświecić wszystkich ludzi Jego jasnością promieniującą na obliczu

Kościoła, głosząc Ewangelię wszelkiemu stworzeniu". Tymi słowami rozpoczyna się

Konstytucja dogmatyczna o Kościele Soboru Watykańskiego II. Sobór wskazuje w ten

sposób, że artykuł wiary o Kościele całkowicie zależy od artykułów dotyczących Jezusa

Chrystusa. Kościół nie ma innego światła niż światło Chrystusa. Według obrazu drogiego

Ojcom Kościoła jest on podobny do księżyca, którego całe światło jest odbiciem światła

słońca.

749 Artykuł o Kościele zależy także całkowicie od artykułu o Duchu Świętym, który go

poprzedza. „W pierwszym więc Duch Święty ukazuje się jako absolutne źródło wszelkiej

świętości; w drugim Boski Duch ukazuje się jako bijące źródło świętości Kościoła"98.

Według określenia Ojców Kościoła, Kościół jest miejscem, „gdzie zakwita Duch"99.

750 Wiara, że Kościół jest „święty" i „powszechny" („katolicki") oraz że jest „jeden" i

„apostolski" (jak dodaje Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański), jest nieodłączna od wiary

w Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego. W Symbolu Apostolskim wyznajemy wiarę w święty

Kościół (Credo... Ecclesiam), ale składnia łacińska używa tu innej formy niż w artykule

odnoszącym się do wiary w Boga (Credo in Deum), by nie mieszać Boga i Jego dzieł, lecz by

wyraźnie przypisać dobroci Bożej wszystkie dary, jakich udzielił swojemu Kościołowi100

Paragraf pierwszy

KOŚCIÓŁ W ZAMYŚLE BOŻYM

I. Nazwy i obrazy Kościoła

751 Słowo „Kościół" (ekklesia, z greckiego ek-kalein - „wołać poza") oznacza „zwołanie".

Określa ono zgromadzenie ludu101, na ogół o charakterze religijnym. Jest to pojęcie często

używane w Starym Testamencie w języku greckim w odniesieniu do zgromadzenia ludu

wybranego przed Bogiem, przede wszystkim zgromadzenia pod górą Synaj, gdzie Izrael

otrzymał Prawo i został ustanowiony przez Boga Jego świętym ludem102. Pierwsza

wspólnota tych, którzy uwierzyli w Chrystusa, określając się jako „Kościół", uznaje się za

spadkobierczynię tamtego zgromadzenia. W niej Bóg „zwołuje" swój lud ze wszystkich

krańców ziemi. Pojęcie Kyriake, od którego pochodzą Church, Kirche, znaczy: „ta, która

należy do Pana".

98 Katechizm Rzymski, 1, 10, 1.

99 Św. Hipolit Rzymski, Traditio apostolica, 35.

100 Por. Katechizm Rzymski, 1, 10, 22.

101 Por. Dz 19, 39.

102 Por. Wj 19.

752 W języku chrześcijańskim pojęcie „Kościół" oznacza zgromadzenie liturgiczne103,

a także wspólnotę lokalną104 lub całą powszechną wspólnotę wierzących105. Te trzy

znaczenia są zresztą nierozłączne. „Kościół" jest ludem, który Bóg gromadzi na całym

świecie. Istnieje on we wspólnotach lokalnych i urzeczywistnia się jako zgromadzenie

liturgiczne, przede wszystkim eucharystyczne. Kościół żyje Słowem i Ciałem Chrystusa, sam

stając się w ten sposób Jego Ciałem.

Symbole Kościoła

753 W Piśmie świętym znajdujemy bardzo liczne obrazy i figury powiązane między sobą;

za ich pośrednictwem Objawienie mówi o niezgłębionej tajemnicy Kościoła. Obrazy wzięte

ze Starego Testamentu są różnymi wariantami podstawowej idei, jaką jest idea „Ludu

Bożego". W Nowym Testamencie106 wszystkie te obrazy nabierają nowego znaczenia przez

fakt, że Chrystus staje się „Głową" tego Ludu107, który jest więc Jego Ciałem. Pierwsze

miejsce zajmują obrazy „wzięte z życia pasterskiego, z rolnictwa, z budownictwa, także z

życia rodzinnego i zaślubin"108.

754 „Kościół jest owczarnią, której jedyną i konieczną bramą jest Chrystus109. Jest trzodą,

której sam Bóg zapowiedział, że będzie jej pasterzem110, i której owce, chociaż rządzone

przez pasterzy - ludzi, są jednak nieustannie prowadzone i karmione przez samego Chrystusa,

Dobrego Pasterza i Księcia pasterzy111, który oddał swoje życie za owce112.

755 Kościół jest polem uprawnym lub «rolą Bożą» (1 Kor 3, 9). Na tej roli rośnie stare

drzewo oliwne, którego świętym korzeniem byli patriarchowie i na którym to drzewie

dokonało się i dokona pojednanie Żydów i pogan113. Rola ta jest uprawiana przez

niebieskiego Rolnika jako winnica wybrana114. Prawdziwym Krzewem winnym jest

Chrystus, udzielający życia i wzrostu latoroślom, którymi my jesteśmy; za pośrednictwem

Kościoła trwamy w Nim, i bez Niego nic nie możemy uczynić115.

103 Por. 1 Kor 11, 18; 14, 19. 28. 34. 35.

104 Por. 1 Kor 1, 2; 16, 1.

105 Por. 1 Kor 15, 9; Ga 1, 13; Flp 3, 6.

106 Por. Ef 1, 22; Kol 1, 18.

107 Por. Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 9.

108 Tamże, 6.

109 Por. J 10, 1-10.

110 Por. Iz 40, 11; Ez 34, lin.

111 Por. J 10, 11; 1 P 5, 4.

112 Por. J 10, 11-15.

113 Por. Rz 11, 13-26.

114 Por. Mt 21, 33-43 par.; Iz 5, ln.

115 Por. J 15, 1-5.

756 Bardzo często Kościół jest nazywany «Bożą budowlą» (1 Kor 3, 9). Pan porównał siebie

samego do kamienia odrzuconego przez budujących, który jednak stał się kamieniem

węgielnym116. Na tym fundamencie Apostołowie zbudowali Kościół117; od tego

fundamentu wziął on trwałość i spoistość. Ta budowla jest ozdabiana różnymi określeniami:

«jest domem Boga», w którym mieszka Jego rodzina; jest mieszkaniem Boga w Duchu118;

«przybytkiem Boga z ludźmi» (Ap 21, 3), a przede wszystkim świętą świątynią, która

ukazywana jako sanktuarium zbudowane z kamieni, jest czczona przez świętych Ojców, a w

liturgii jest słusznie upodobniona do Miasta Świętego, nowego Jeruzalem. W tę świątynię,

niby żywe kamienie, jesteśmy wbudowani tu na ziemi119. Jan Ewangelista kontempluje to

Miasto Święte, przy odnowieniu świata «zstępujące z nieba od Boga, przystrojone jak

oblubienica zdobna w klejnoty dla swego męża» (Ap 21, 1-2).

757 Kościół, nazywany także «górnym Jeruzalem» i «naszą matką» (Ga 4, 26)120, jest

przedstawiany jako niepokalana oblubienica niepokalanego Baranka121, którą Chrystus

«umiłował... i wydał za nią samego siebie, aby ją uświęcić» (Ef 5, 25-26), którą złączył ze

sobą węzłem nierozerwalnym i nieustannie ją «żywi i pielęgnuje» (Ef 5, 29)"122.

II. Początek, założenie i posłanie Kościoła

758 Aby zgłębić tajemnicę Kościoła, trzeba rozważyć przede wszystkim jego początek w

zamyśle Trójcy Świętej oraz jego stopniową realizację w historii.

Zamysł zrodzony w sercu Ojca

759 „Odwieczny Ojciec, najzupełniej wolnym i tajemniczym zamysłem swej mądrości i

dobroci, stworzył cały świat, postanowił podnieść ludzi do uczestnictwa w życiu Bożym", do

którego powołuje wszystkich ludzi w swoim Synu: „Wierzących w Chrystusa postanowił

zwołać w Kościół święty". Ta „rodzina Boża" konstytuuje się i urzeczywistnia stopniowo w

ciągu kolejnych etapów historii ludzkiej, według postanowień Ojca: Kościół więc

„zapowiedziany w figurach już od początku świata, cudownie przygotowany w historii

narodu izraelskiego i w Starym Przymierzu, założony «w czasach ostatecznych», został

ukazany przez wylanie Ducha, a osiągnie swoje wypełnienie w chwale na końcu wieków"123.

116 Por. Mt 21, 42 par.; Dz 4, 11; 1 P 2, 7; Ps 118, 22.

117 Por. 1 Kor 3, 11.

118 Por. 1 Tm 3, 15; Ef 2, 19-20.

119 Por. 1 P2, 5.

120 Por. Ap 12, 17.

121 Por. Ap 19, 7; 21, 2. 9; 22, 17.

122 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 6.

123 Tamże, 2.

Kościół - zapowiedziany w figurach już od początku świata

760 „Świat został stworzony ze względu na Kościół" - mówili chrześcijanie pierwszych

wieków124. Bóg stworzył świat ze względu na komunię w Jego Boskim życiu, która realizuje

się przez „zwołanie" ludzi w Chrystusie; tym „zwołaniem" jest Kościół. Kościół jest celem

wszystkich rzeczy125 i nawet bolesne wydarzenia, takie jak upadek aniołów i grzech

człowieka, zostały dopuszczone przez Boga tylko jako okazja i środek do okazania całej

mocy Jego ramienia, ogromu miłości, jakiej chciał udzielić światu.

Jak wolą Bożą jest czyn, a tym czynem jest „świat", tak Jego intencją jest zbawienie

człowieka, i ta intencja nazywa się Kościołem126.

Kościół - przygotowywany w Starym Przymierzu

761 Zwołanie ludu Bożego zaczyna się w chwili, w której grzech niszczy jedność ludzi z

Bogiem oraz komunię ludzi między sobą. Zgromadzenie Kościoła jest w pewnym sensie

reakcją Boga na chaos spowodowany przez grzech. To ponowne zjednoczenie dokonuje się

tajemniczo w łonie wszystkich narodów: „W każdym narodzie miły jest Mu ten, kto się Go

boi i postępuje sprawiedliwie" (Dz 10, 35)127.

762 Przygotowanie pośrednie do zgromadzenia Ludu Bożego zapoczątkowuje powołanie

Abrahama, któremu Bóg obiecuje, że stanie się ojcem wielkiego narodu128. Przygotowanie

bezpośrednie następuje wraz z wybraniem Izraela jako ludu Bożego129. Przez wybranie

Izrael ma być znakiem przyszłego zjednoczenia wszystkich narodów130. Jednak już prorocy

oskarżają Izraela, że zerwał przymierze i że zachował się jak nierządnica131. Zapowiadają

oni nowe i wieczne Przymierze132. „Chrystus ustanowił to Nowe Przymierze"133.

Kościół - ustanowiony przez Jezusa Chrystusa

763 Urzeczywistnienie w pełni czasów zbawczego planu Ojca jest zadaniem Syna; taki jest

motyw Jego „posłania"134. „Pan Jezus bowiem zapoczątkował Kościół swój, głosząc radosną

nowinę, a mianowicie nadejście Królestwa Bożego obiecanego od wieków w Piśmie"135.

Aby wypełnić wolę Ojca, Chrystus zapoczątkował Królestwo niebieskie na ziemi. Kościół

jest „Królestwem Chrystusa obecnym już w tajemnicy"136.

124 Hermas, Visiones pastoris, 2, 4, 1; por. Arystydes, Apologia, 16, 6; Św. Justyn, Apologiae, 2, 7.

125 Por. św. Epifaniusz, Panarion seu adversus LXXX haereses, 1, 1, 5: PG 41, 181 C.

126 Klemens Aleksandryjski, Paedagogus, 1, 6.

127 Por. Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 9; 13; 16.

128 Por. Rdz 12, 2; 15, 5-6.

129 Por. Wj 19, 5-6; Pwt 7, 6.

130 Por. Iz 2, 2-5; Mi 4, 1-4.

131 Por. Oz 1; Iz 1, 2-4; Jr 2 i in.

132 Por. Jr 31, 31-34; Iz 55, 3.

133 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 9.

134 Por. tamże, 3; dekret Ad gentes, 3.

135 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 5.

136 Tamże, 3.

764 „Królestwo to zaczyna jaśnieć dla ludzi w słowie, czynach i obecności Chrystusa"137.

Przyjąć słowo Jezusa - to przyjąć „samo Królestwo Boże"138. Zalążkiem i początkiem

Królestwa jest „mała trzódka" (Łk 12, 32) tych, których Jezus przyszedł zwołać wokół siebie i

których On sam jest pasterzem139. Stanowią oni prawdziwą rodzinę Jezusa140. Tych,

których zgromadził wokół siebie, nauczył nowego sposobu postępowania, a także swojej

modlitwy141.

765 Pan Jezus nadał swojej wspólnocie strukturę, która będzie trwała aż do całkowitego

wypełnienia Królestwa. Przede wszystkim dokonał tego przez wybór Dwunastu z Piotrem

jako ich głową142. Reprezentując dwanaście pokoleń Izraela143, są oni fundamentami

nowego Jeruzalem144. Dwunastu145 oraz inni uczniowie146 uczestniczą w posłaniu

Chrystusa, w Jego władzy, a także w Jego losie147. Przez wszystkie te działania Chrystus

przygotowuje i buduje swój Kościół.

766 Przede wszystkim jednak Kościół narodził się z całkowitego daru Chrystusa dla naszego

zbawienia, uprzedzonego w ustanowieniu Eucharystii i zrealizowanego na krzyżu. „Znakiem

tego początku i wzrastania [Kościoła] jest krew i woda wypływające z otwartego boku Jezusa

ukrzyżowanego"148. „Albowiem z boku umierającego na krzyżu Chrystusa zrodził się

przedziwny sakrament całego Kościoła"149. Jak Ewa została utworzona z boku śpiącego

Adama, tak Kościół narodził się z przebitego serca Chrystusa, który umarł na krzyżu150.

Kościół - ukazany przez Ducha Świętego

767 „Kiedy zaś dopełniło się dzieło, którego wykonanie Ojciec powierzył Synowi na ziemi,

zesłany został w dzień Zielonych Świąt Duch Święty, aby Kościół ustawicznie uświęcał i aby

w ten sposób wierzący mieli przez Chrystusa w jednym Duchu dostęp do Ojca"151. Wtedy

„Kościół publicznie ujawnił się wobec tłumów i zaczęło się rozszerzanie Ewangelii..."152

Kościół, będąc „zwołaniem" wszystkich ludzi do zbawienia, ze swej natury jest misyjny,

posłany przez Chrystusa do wszystkich narodów, aby czynić je uczniami153.

137 Tamże, 5.

138 Tamże.

139 Por. Mt 10, 16; 26, 31; J 10, 1-21.

140 Por. Mt 12, 49.

141 Por. Mt 5-6.

142 Por. Mk 3, 14-15.

143 Por. Mt 19, 28; Łk 22, 30.

144 Por. Ap 21, 12-14.

145 Por. Mk 6, 7.

146 Por. Łk 10, 1-2.

147 Por. Mt 10, 25; J 15, 20.

148 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 3.

149 Sobór Watykański II, konst. Sacrosanctum Concilium, 5.

l50 Por. św. Ambroży, Expositio Emngelii secundum Lucam, 2, 85-89: PL 15, 1583-1586.

151 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 4.

152 Sobór Watykański II, dekret Ad gentes, 4.

153 Por. Mt 28, 19-20; Sobór Watykański II, dekret Ad gentes, 2; 5-6.

768 Aby Kościół mógł wypełniać swoje posłanie, Duch Święty „uposaża go w rozmaite dary

hierarchiczne oraz charyzmatyczne i przy ich pomocy nim kieruje..."154 „Kościół więc,

wyposażony w dary swego Założyciela i wiernie zachowujący Jego przykazania miłości,

pokory i wyrzeczenia, otrzymuje posłanie głoszenia Królestwa Chrystusa i Boga i

zapoczątkowania go wśród wszystkich narodów oraz stanowi zalążek i początek tego

Królestwa na ziemi"155.

Kościół - wypełniony w chwale

769 „Kościół osiągnie swoje wypełnienie tylko w chwale nieba"156, w chwili chwalebnego

powrotu Pana. Do tego dnia „Kościół kontynuuje swoją pielgrzymkę wśród prześladowań

świata i pocieszeń Boga"157. Tu na ziemi czuje się na wygnaniu, z daleka od Pana158,

„tęskni do Królestwa w pełni dokonanego... i pragnie połączenia się z Królem swoim w

chwale"159. Wypełnienie Kościoła w chwale - a za jego pośrednictwem wypełnienie świata -

dokona się jedynie przez przejście ciężkich prób. Tylko wtedy „wszyscy sprawiedliwi,

poczynając od Adama, «od Abla sprawiedliwego aż po ostatniego wybranego», zostaną

zgromadzeni w Kościele powszechnym u Ojca"160.

III. Misterium Kościoła

770 Kościół jest w historii, ale równocześnie ją przekracza. Jedynie „oczami wiary"161

można w jego rzeczywistości widzialnej dostrzec również rzeczywistość duchową, będącą

nośnikiem życia Bożego.

154 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 4.

155 Tamże, 5.

156 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 48.

157 Św. Augustyn, De civitate Dei, 18, 51; por. Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 8.

158 Por. 2 Kor 5, 6; Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 6.

159 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 5.

160 Tamże, 2.

161 Katechizm Rzymski. 1. 10. 20.

Kościół - równocześnie widzialny i duchowy

771 „Chrystus, jedyny Pośrednik, ustanowił tu na ziemi swój Kościół święty, wspólnotę

wiary, nadziei i miłości, jako organizm widzialny; nieustannie go podtrzymuje i przez niego

rozlewa na wszystkich prawdę i łaskę". Kościół jest równocześnie:

- „społecznością wyposażoną w strukturę hierarchiczną i Mistycznym Ciałem Chrystusa;

- zgromadzeniem widzialnym i wspólnotą duchową;

- Kościołem ziemskim i Kościołem obdarowanym już dobrami niebieskimi".

Te wymiary „tworzą jedną rzeczywistość złożoną, która zrasta się z pierwiastka Boskiego i

ludzkiego"162.

Do istoty Kościoła należy to, że Jest on... ludzki i jednocześnie Boski, widzialny i

wyposażony w dobra niewidzialne, żarliwy w działaniu i oddany kontemplacji, obecny

w świecie, a jednak pielgrzymujący. Wszystkie te właściwości posiada w taki

mianowicie sposób, że to, co ludzkie, jest podporządkowane Bożemu i skierowane do

Bożego, widzialne do niewidzialnego, życie czynne do kontemplacji, a to, co doczesne -

do miasta przyszłego, którego szukamy"163.

O pokoro! O wzniosłości! Namiocie Kedaru i sanktuarium Boga; mieszkanie ziemskie,

królewski zamku; domu z gliny i królewska komnato; śmiertelne ciało i świątynio

światła; w końcu, przedmiocie pogardy dla pysznych i oblubienico Chrystusa! Smagła

jesteś, ale piękna, córo jerozolimska; a chociaż zmęczenie i boleść długiego wygnania

czynią cię wybladłą, to jednak zdobi cię wdzięk niebieski164.

Kościół - misterium zjednoczenia ludzi z Bogiem

772 Chrystus wypełnia i objawia w Kościele swoją własną tajemnicę jako cel zamysłu

Bożego: „Wszystko na nowo zjednoczyć w Chrystusie" (Ef 1, 10). Św. Paweł nazywa „wielką

tajemnicą" (Ef 5, 32) oblubieńcze zjednoczenie Chrystusa z Kościołem. Ponieważ Kościół

jest zjednoczony z Chrystusem jako swoim Oblubieńcem165, także on sam staje się

tajemnicą166. Kontemplując w nim tę tajemnicę, św. Paweł pisze: „Chrystus pośród was -

nadzieja chwały" (Kol 1, 27).

773 Taka komunia ludzi z Bogiem w Kościele przez miłość, która „nigdy nie ustaje" (1 Kor

13, 8), jest celem, do którego dąży to wszystko, co jest w nim środkiem sakramentalnym,

związanym z tym światem, którego przeznaczeniem jest przeminięcie167. „Cała jego

struktura jest całkowicie podporządkowana świętości członków Chrystusa. Świętość mierzy

się według «wielkiej tajemnicy», w której Oblubienica odpowiada darem miłości na dar

Oblubieńca"168. Maryja wyprzedza nas wszystkich „na drodze do świętości", która jest

tajemnicą Kościoła jako Oblubienicy bez „skazy czy zmarszczki" (Ef 5, 27). Z tego powodu

„wymiar maryjny Kościoła wyprzedza jego wymiar Piotrowy"169.

162 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 8.

163 Sobór Watykański II, konst. Sacrosanctum Concilium, 2.

164 Św. Bernard z Clairvaux, In Canticum sermones, 27, 14: PL 183, 920 D.

165 Por. Ef 5, 25-27.

166 Por. Ef 3, 9-11.

167 Por. Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 48.

168 Jan Paweł II, list apost. Mulieris dignitatem, 27.

169 Tamże.

Kościół - powszechny sakrament zbawienia

774 Greckie słowo mysterion zostało przetłumaczone na język łaciński za pomocą dwóch

pojęć: mysterium i sacramentum. W późniejszej interpretacji pojęcie sacramentum wyraża

precyzyjniej widzialny znak ukrytej rzeczywistości zbawienia, wskazywanej przez pojęcie

mysterium - tajemnica. W tym sensie sam Chrystus jest „Tajemnicą (Misterium) zbawienia":

Non est enim aliud Dei mysterium, nisi Christus - „Nie ma innej Tajemnicy Boga niż

Chrystus"170. Zbawczym dziełem Jego świętego i uświęcającego człowieczeństwa jest

sakrament zbawienia, który ujawnia się i działa w sakramentach Kościoła (są one nazywane

przez Kościoły wschodnie także „świętymi misteriami"). Siedem sakramentów to znaki i

narzędzia, za pośrednictwem których Duch Święty rozlewa łaskę Chrystusa-Głowy, w

Kościele, który jest Jego Ciałem. Kościół posiada więc i rozdziela łaskę niewidzialną, którą

oznacza. Właśnie w tym analogicznym sensie jest nazywany „sakramentem".

775 „Kościół jest w Chrystusie jakby sakramentem, czyli znakiem i narzędziem

wewnętrznego zjednoczenia z Bogiem i jedności całego rodzaju ludzkiego"171. Bycie

sakramentem wewnętrznego zjednoczenia ludzi z Bogiem jest pierwszym celem Kościoła.

Ponieważ komunia między ludźmi opiera się na zjednoczeniu z Bogiem, Kościół jest także

sakramentem jedności rodzaju ludzkiego. Taka jedność jest już w nim zapoczątkowana,

ponieważ gromadzi on ludzi „z każdego narodu i wszystkich pokoleń, ludów i języków" (Ap

7, 9); Kościół jest równocześnie „znakiem i narzędziem" pełnej realizacji tej jedności, która

musi się jeszcze wypełnić.

776 Jako sakrament Kościół jest narzędziem Chrystusa. W Jego rękach jest „narzędziem

Odkupienia wszystkich"172, „powszechnym sakramentem zbawienia"173, przez który

Chrystus „ukazuje i zarazem realizuje tajemnicę miłości Boga do człowieka"174. Kościół

„jest widzialnym planem miłości Boga do człowieka"175, planem, który pragnie, „aby cały

rodzaj ludzki utworzył jeden Lud Boży, zrósł się w jedno Ciało Chrystusa i scalił się w

budowie jednej świątyni Ducha Świętego"176.

170 Św. Augustyn, Epistulae, 187, 11, 34: PL 33, 845.

171 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 1.

172 Tamże, 9.

173 Tamże, 48.

174 Sobór Watykański II, konst. Gaudium et spes, 45.

175 Paweł VI, Przemówienie (22 czerwca 1973).

176 Sobór Watykański II, dekret Ad gentes, 7; por. konst. Lumen gentium, 17.

W skrócie

777 Słowo „Kościół" oznacza „zwołanie". Wskazuje ono na zgromadzenie tych, których

Słowo Boże zwołuje, by utworzyli Lud Boży; karmieni Ciałem Chrystusa, sami stają się oni

Ciałem Chrystusa.

778 Kościół jest równocześnie drogą i celem zamysłu Bożego: zapowiedziany w figurach w

stworzeniu, przygotowany w Starym Przymierzu, założony przez słowa i czyny Jezusa

Chrystusa, urzeczywistniony za pośrednictwem Jego odkupieńczego Krzyża i Jego

Zmartwychwstania, został ukazany jako misterium zbawienia przez wylanie Ducha Świętego.

Osiągnie swoje wypełnienie w chwałę nieba jako zgromadzenie wszystkich odkupionych

ziemi177.

779 Kościół jest równocześnie widzialny i duchowy, jest społecznością hierarchiczną i

Mistycznym Ciałem Chrystusa. Jest Jeden", utworzony z elementu ludzkiego i elementu

Boskiego. To czyni go tajemnicą, którą może przyjąć tylko wiara.

780 Kościół jest na tym świecie sakramentem zbawienia, znakiem i narzędziem jedności

Boga i ludzi.

Paragraf drugi

KOŚCIÓŁ - LUD BOŻY, CIAŁO CHRYSTUSA, ŚWIĄTYNIA DUCHA ŚWIĘTEGO

I. Kościół - Lud Boży

781 „W każdym czasie i w każdym narodzie miły jest Bogu, ktokolwiek się Go lęka i

postępuje sprawiedliwie; podobało się jednak Bogu uświęcać i zbawiać ludzi nie pojedynczo,

z wykluczeniem wszelkiej wzajemnej między nimi więzi, lecz uczynić z nich lud, który by

Go poznawał w prawdzie i zbożnie Mu służył. Przeto wybrał sobie Bóg na lud naród

izraelski, z którym zawarł przymierze i który stopniowo pouczał... Wszystko to jednak

wydarzyło się jako przygotowanie i jako typ owego przymierza nowego i doskonałego, które

miało być zawarte w Chrystusie... Chrystus ustanowił to Nowe Przymierze, to znaczy

Nowy Testament, w swojej krwi, powołując spośród Żydów i pogan lud, który nie wedle

ciała, lecz dzięki Duchowi zróść się miał w jedno"178.

177 Por. Ap 14, 4.

178 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 9.

Cechy charakterystyczne Ludu Bożego

782 Lud Boży posiada cechy charakterystyczne, które zdecydowanie odróżniają go od

ugrupowań religijnych, etnicznych, politycznych czy kulturowych w historii:

- Jest on Ludem Bożym: Bóg nie jest własnością żadnego narodu. To On nabył dla siebie lud

tych, którzy kiedyś nie byli ludem: „wybrane plemię, królewskie kapłaństwo, naród święty"

(1 P 2, 9);

- Członkiem tego Ludu staje się człowiek nie przez narodzenie fizyczne, ale przez

„narodzenie z wysoka", „z wody i z Ducha" (J 3, 3-5), to znaczy przez wiarę w Chrystusa i

chrzest;

- Zwierzchnikiem (Głową) tego Ludu jest Jezus Chrystus (namaszczony, Mesjasz);

ponieważ to samo namaszczenie, czyli Duch Święty, spływa z Głowy na Ciało, dlatego jest

on „Ludem mesjańskim";

- „ Udziałem tego Ludu jest godność i wolność synów Bożych, w których sercach Duch

Święty mieszka jak w świątyni";

- „Jego prawem jest nowe przykazanie miłości, tak jak umiłował nas sam Chrystus"179. Jest

to „nowe" prawo Ducha Świętego (Rz 8, 2; Ga 5, 25);

- Jest posłany, aby być solą ziemi i światłem świata180. „Stanowi dla całego rodzaju

ludzkiego potężny zalążek jedności, nadziei i zbawienia";

- „Jego celem jest Królestwo Boże, zapoczątkowane na ziemi przez samego Boga, mające

rozszerzać się coraz dalej, aż na końcu wieków dopełnione zostanie również przez Boga"181.

Lud kapłański, prorocki i królewski

783 Jezus Chrystus jest Tym, którego Ojciec namaścił Duchem Świętym i którego ustanowił

„Kapłanem, Prorokiem i Królem". Cały Lud Boży uczestniczy w tych trzech funkcjach

Chrystusa i ponosi odpowiedzialność za posłanie i służbę, jakie z nich wynikają182.

784 Wchodząc do Ludu Bożego przez wiarę i chrzest, otrzymuje się uczestnictwo w

szczególnym powołaniu tego ludu: w jego powołaniu kapłańskim: „Chrystus Pan, Kapłan

wzięty spośród ludzi, nowy lud «uczynił królestwem i kapłanami Bogu i Ojcu swemu».

Ochrzczeni bowiem poświęceni są przez odrodzenie i namaszczenie Duchem Świętym, jako

dom duchowy i święte kapłaństwo"183.

179 Por. J 13, 34.

180 Por. Mt 5, 13-16.

181 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 9.

182 Por. Jan Paweł II, enc. Redemptor hominis, 18-21.

183 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 10.

785 „Święty Lud Boży uczestniczy także w funkcji prorockiej Chrystusa". Dokonuje się to

przede wszystkim przez nadprzyrodzony zmysł wiary, który jest zmysłem całego Ludu

Bożego, świeckich i hierarchii, gdy „niezachwianie trwa przy wierze raz podanej

świętym"184, gdy pogłębia jej rozumienie i staje się świadkiem Chrystusa pośród tego świata.

786 Wreszcie Lud Boży uczestniczy w królewskiej funkcji Chrystusa. Chrystus

urzeczywistnia swoją królewskość, przyciągając do siebie wszystkich ludzi przez swoją

Śmierć i swoje Zmartwychwstanie185. Chrystus, Król i Pan wszechświata, stał się sługą

wszystkich, „nie przyszedł, aby Mu służono, lecz aby służyć i dać swoje życie na okup za

wielu" (Mt 20, 28). Dla chrześcijanina „służyć Mu - znaczy panować"186, szczególnie „w

ubogich i cierpiących", w których Kościół „rozpoznaje obraz swego ubogiego i cierpiącego

Założyciela"187. Lud Boży urzeczywistnia swoją „godność królewską", żyjąc zgodnie z tym

powołaniem do służby z Chrystusem.

Wszystkim odrodzonym w Chrystusie znak krzyża nadaje królewską godność,

namaszczenie zaś Duchem Świętym konsekruje ich na kapłanów. Wszyscy zatem

chrześcijanie napełnieni Duchem i mądrością powinni być świadomi, że oprócz

szczególnych zadań Naszego Urzędu przysługuje im godność królewska oraz udział w

funkcji kapłańskiej. Cóż jest bowiem bardziej królewskiego niż to, że dusza potrafi

kierować swoim ciałem w poddaniu Bogu? Cóż jest bardziej kapłańskiego, jak

poświęcić Panu czyste sumienie i składać na ołtarzu serca nieskalane ofiary

pobożności?188

II. Kościół - Ciało Chrystusa

Kościół jest komunią z Jezusem

787 Od początku Jezus włączył swoich uczniów do swojego życia189; objawił im tajemnicę

Królestwa190; dał im udział w swoim posłaniu, w swojej radości191 i w swoich

cierpieniach192. Jezus mówi o jeszcze głębszej komunii między Nim i tymi, którzy pójdą za

Nim: „Wytrwajcie we Mnie, a Ja będę trwał w was...

Ja jestem krzewem winnym, wy - latoroślami" (J 15, 4-5). Zapowiada także tajemniczą i

rzeczywistą komunię między swoim i naszym ciałem: „Kto spożywa moje Ciało i Krew moją

pije, trwa we Mnie, a Ja w nim" (J 6, 56).

184 Tamże, 12.

185 Por. J 12, 32.

186 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 36.

187 Tamże, 8.

188 Św. Leon Wielki, Sermones, 4, 1: PL 54, 149.

189 Por. Mk 1, 16-20; 3, 13-19.

190 Por. Mt 13, 10-17.

191 Por.Łk10,17-0.

192 Por. Łk 22. 28-30.

788 Kiedy uczniowie Jezusa zostali pozbawieni Jego widzialnej obecności, Jezus nie

zostawił ich jednak sierotami193. Obiecał pozostać z nimi aż do końca czasów194 i posłał im

swego Ducha195. Komunia z Jezusem stała się przez to w jakiś sposób jeszcze bardziej

intensywna. „Udzielając bowiem Ducha swego, braci swoich, powołanych ze wszystkich

narodów, ustanowił w sposób mistyczny jako ciało swoje"196.

789 Porównanie Kościoła do ciała wyjaśnia wewnętrzną więź między Kościołem i

Chrystusem. Kościół nie jest tylko jakimś zgromadzeniem wokół Chrystusa, lecz jest on

zjednoczony w Nim, w Jego Ciele. Należy szczególnie podkreślić trzy aspekty Kościoła jako

Ciała Chrystusa: jedność wszystkich członków między sobą dzięki ich zjednoczeniu z

Chrystusem; Chrystus jako Głowa Ciała; Kościół jako Oblubienica Chrystusa.

„Jedno Ciało"

790 Wierzący, którzy odpowiadają na Słowo Boże i stają się członkami Ciała Chrystusa,

zostają ściśle zjednoczeni z Chrystusem: „W Ciele tym życie Chrystusowe rozlewa się na

wierzących, którzy przez sakramenty jednoczą się w sposób tajemny i rzeczywisty z

umęczonym i uwielbionym Chrystusem"197. Jest to szczególnie prawdziwe w odniesieniu do

chrztu, przez który jednoczymy się ze Śmiercią i Zmartwychwstaniem Chrystusa198, oraz do

Eucharystii, przez którą „uczestnicząc w sposób rzeczywisty w Ciele Pańskim, wznosimy się

do wspólnoty z Nim i nawzajem ze sobą"199.

791 Jedność ciała nie eliminuje różnorodności członków. „W budowaniu Ciała Chrystusa

bierze udział różnorodność członków i funkcji. Jeden jest Duch, który na pożytek Kościoła

rozdziela różne swoje dary na miarę swych bogactw i potrzeb posługiwania". Jedność Ciała

Mistycznego rodzi i pobudza wśród wiernych miłość: „Stąd, jeśli jeden członek cierpi, wespół

z nim cierpią wszystkie członki; a jeśli jeden członek czci doznaje, wszystkie członki wespół

z nim się radują"200. Jedność Ciała Mistycznego przezwycięża w końcu wszystkie podziały:

„Bo wy wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa.

Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już

mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie" (Ga 3,

27-28).

193 Por. J 14, 18.

194 Por. Mt 28, 20.

195Por. J 20, 22; Dz 2, 33.

196 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 7.

197 Tamże.

198 Por. Rz 6, 4-5; 1 Kor 12, 13.

199 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 7.

200 Tamże.

„Chrystus jest Głową tego Ciała"

792 Chrystus „jest Głową Ciała - Kościoła" (Kol 1, 18). On jest Zasadą stworzenia

i odkupienia. Wywyższony w chwale Ojca, „aby sam zyskał pierwszeństwo we wszystkim"

(Kol 1, 18), ma je przede wszystkim nad Kościołem, przez który rozciąga swoje Królestwo na

wszystko:

793 Chrystus jednoczy nas ze swoją Paschą: Wszystkie członki powinny starać się

upodobnić do Niego, „aż Chrystus (w nich) się ukształtuje" (Ga 4, 19). „Dlatego dopuszczeni

jesteśmy do tajemnic Jego życia... złączeni jesteśmy z Jego cierpieniami jak ciało z Głową,

współcierpiąc z Nim, abyśmy też wespół z Nim byli uwielbieni"201.

794 Chrystus przyczynia się do naszego wzrostu202: Abyśmy wzrastali ku Niemu, naszej

Głowie203, Chrystus rozdziela w swoim Ciele, którym jest Kościół, dary i posługi, przez

które pomagamy sobie wzajemnie na drodze zbawienia.

795 Chrystus i Kościół tworzą więc „całego Chrystusa" (Christus totus). Kościół stanowi

jedno z Chrystusem. Święci mają bardzo żywą świadomość tej jedności:

Cieszmy się więc i składajmy dziękczynienie nie tylko za to, że uczynił nas

chrześcijanami, lecz samym Chrystusem. Czy rozumiecie, bracia, jakiej łaski udzielił

nam Bóg, dając nam Chrystusa jako Głowę? Skoro bowiem On jest Głową, my

jesteśmy członkami; jesteśmy całym człowiekiem, On i my... Pełnia Chrystusa: Głowa i

członki. Jaka to Głowa i jakie to członki? Chrystus i Kościół204.

Nasz Odkupiciel okazał się jedną i tą samą osobą co Kościół, którą przyjął205.

Głowa i członki są jakby jedną i tą samą osobą mistyczną206.

Słowa św. Joanny d'Arc, skierowane do jej sędziów, streszczają wiarę świętych

Doktorów i wyrażają właściwe odczucie wierzącego: „Uważam, że Jezus Chrystus i

Kościół stanowią jedno, i nie należy robić z tego trudności"207.

201 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 7.

202 Por. Kol 2, 19.

203 Por. Ef 4, 11-16.

204 Św. Augustyn, In Evangelium Johannis tractatus, 21, 8.

205 Św. Grzegorz Wielki, Moralia in Job, praef., 1, 6, 4: PL 75, 525 A.

206 Św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, III, 48, 2, ad 1.

207 Św. Joanna d'Arc, w: Actes du proces.

Kościół jest Oblubienicą Chrystusa

796 Jedność Chrystusa i Kościoła, Głowy i członków Ciała, zawiera także różnicę między

Chrystusem i Kościołem w relacji osobowej. Ten aspekt jest często wyrażany w obrazie

oblubieńca i oblubienicy. Obraz Chrystusa jako Oblubieńca Kościoła został przygotowany

przez proroków i zapowiedziany przez Jana Chrzciciela208. Sam Pan wskazał na siebie jako

na Oblubieńca209. Apostoł przedstawia Kościół i każdego wiernego, członka jego Ciała, jako

Oblubienicę „poślubioną" Chrystusowi Panu, by była z Nim jednym Duchem210. Kościół jest

niepokalaną Oblubienicą niepokalanego Baranka211, którą Chrystus umiłował, dla której

wydał się, „aby ją uświęcić" (Ef 5, 26), z którą związał się wiecznym przymierzem i nie

przestaje troszczyć się o nią jak o własne Ciało212:

Oto cały Chrystus, Głowa i Ciało, jeden utworzony z wielu... Czy mówi Głowa, czy

mówią członki - zawsze mówi Chrystus. Mówi jako pełniący rolę Głowy (ex persona

capitis) lub jako pełniący rolę ciała (ex persona corporis), zgodnie z tym, co jest

napisane: „Będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica to wielka, a ja mówię: w odniesieniu

do Chrystusa i do Kościoła" (Ef 5, 31-32). Sam Pan powiedział w Ewangelii: „A tak już

nie są dwoje, lecz jedno ciało" (Mt 19, 6). Jak zobaczyliście, nie ma dwóch różnych

osób, ale stanowią jedno w więzi małżeńskiej... Jako Głowa nazywany jest

„Oblubieńcem", jako Ciało jest nazywany „Oblubienicą"213.

III. Kościół - świątynia Ducha Świętego

797 Quod est spiritus noster, id est anima nostra, ad membra nostra, hoc est Spiritus

Sanctus ad membra Christi, ad Corpus Christi, quod est Ecclesia - „Czym jest nasz duch, to

znaczy nasza dusza, dla członków ciała, tym jest Duch Święty dla członków Chrystusa, dla

Ciała Chrystusa, którym jest Kościół"214. „Duch Chrystusa jest tą niewidzialną przyczyną,

której należy przypisać utrzymywanie łączności wszystkich części Ciała między sobą i z ich

wzniosłą Głową, ponieważ jest On cały w Ciele, cały w Głowie, cały w po- szczególnych

członkach"215. Duch Święty czyni Kościół „świątynią Boga żywego" (2 Kor 6, 16)216.

Istotnie, samemu Kościołowi został powierzony dar Boży... W nim zostało złożone

zjednoczenie z Chrystusem, to znaczy Duch Święty, zadatek niezniszczalności,

utwierdzenie naszej wiary i drabina wstępowania do Boga... Bowiem tam, gdzie jest

Kościół, jest także Duch Boży; a tam, gdzie jest Duch Boży, tam jest Kościół i wszelka

łaska217.

208 Por. J 3, 29.

209 Por. Mk 2, 19; Mt 22, 1-14; 25, 1-13.

210 Por. 1 Kor 6, 15-17; 2 Kor 11, 2.

211 Por. Ap 22, 17; Ef 1, 4; 5, 27.

212 Por. Ef 5, 29.

213 Św. Augustyn, Enarratio in Psalmos, 74, 4.

214 Św. Augustyn, Sermones, 267, 4: PL 38, 1231 D.

215 Pius XII, enc. Mystici Corporis: DS 3808.

216 Por. 1 Kor 3, 16-17; Ef 2, 21.

217 Św. Ireneusz, Adversus haereses, III, 24, 1.

798 Duch Święty jest „Zasadą wszystkich żywotnych i rzeczywiście zbawczych działań w

poszczególnych częściach Ciała"218. Na różne sposoby buduje On całe Ciało w miłości219:

przez słowo Boże, które jest „władne zbudować" (Dz 20, 32); przez chrzest, przez który

formuje Ciało Chrystusa220; przez sakramenty, które dają wzrost i uzdrowienie członkom

Chrystusa; przez „łaskę daną Apostołom, która zajmuje pierwsze miejsce wśród Jego

darów"221; przez cnoty, które pozwalają działać zgodnie z dobrem, a wreszcie przez wiele

łask nadzwyczajnych (nazywanych „charyzmatami"), przez które czyni wiernych „zdatnymi i

gotowymi do podejmowania rozmaitych dzieł lub funkcji mających na celu odnowę i dalszą

pożyteczną rozbudowę Kościoła"222.

Charyzmaty

799 Charyzmaty, zarówno nadzwyczajne, jak również proste i zwyczajne, są łaskami Ducha

Świętego, bezpośrednio lub pośrednio służącymi Kościołowi; zostają udzielone w celu

budowania Kościoła, dla dobra ludzi oraz ze względu na potrzeby świata.

800 Charyzmaty powinny być przyjmowane z wdzięcznością przez tego, kto je otrzymał, ale

także przez wszystkich członków Kościoła. Są one rzeczywiście wspaniałym bogactwem

łaski dla żywotności apostolskiej i dla świętości całego Ciała Chrystusa, pod warunkiem

jednak, że chodzi o dary, które prawdziwie pochodzą od Ducha Świętego i żeby były

wykorzystywane w sposób w pełni zgodny z autentycznymi poruszeniami tego Ducha, to

znaczy w miłości, będącej prawdziwą miarą charyzmatów223.