Artykuł trzeci

PISMO ŚWIĘTE

I. Chrystus - jedyne Słowo Pisma świętego

101 Bóg, zstępując w swej dobroci, by objawić się ludziom, przemawia do nich ludzkimi

słowami: „Słowa Boże, wyrażone językami ludzkimi, upodobniły się do mowy ludzkiej, jak

niegdyś Słowo Ojca Przedwiecznego, przyjąwszy słabe ciało ludzkie, upodobniło się do

ludzi"68.

102 Przez wszystkie słowa Pisma świętego Bóg wypowiada tylko jedno Słowo, swoje

jedyne Słowo, w którym wypowiada się cały69:

Pamiętajcie, że to samo Słowo Boże rozciąga się na wszystkie księgi, że to samo Słowo

rozbrzmiewa na ustach wszystkich świętych pisarzy. To Słowo, które było na początku

u Boga, nie potrzebuje sylab, ponieważ nie jest zależne od czasu70.

103 Z tego powodu Kościół zawsze czcił Pismo święte, podobnie jak czci Ciało Pana. Nie

przestaje ukazywać wiernym Chleba życia branego ze stołu Słowa Bożego i Ciała

Chrystusa71.

104 W Piśmie świętym Kościół nieustannie znajduje swój pokarm i swoją moc72, ponieważ

przyjmuje w nim nie tylko słowo ludzkie, ale to, czym jest ono rzeczywiście: Słowo Boże73.

„W księgach świętych Ojciec, który jest w niebie, spotyka się miłościwie ze swymi dziećmi i

prowadzi z nimi rozmowę"74.

II. Natchnienie i prawda Pisma świętego

105 Bóg jest Autorem Pisma świętego. „Prawdy przez Boga objawione, które są zawarte i

wyrażone w Piśmie świętym, spisane zostały pod natchnieniem Ducha Świętego.

Święta Matka Kościół uważa, na podstawie wiary apostolskiej, księgi tak Starego, jak

Nowego Testamentu w całości, ze wszystkimi ich częściami za święte i kanoniczne, dlatego

że, spisane pod natchnieniem Ducha Świętego, Boga mają za Autora i jako takie zostały

Kościołowi przekazane"75.

68 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 13.

69 Por. Hbr 1, 1-3.

70 Św. Augustyn, Enarratio in Psalmos, 103, 4, 1.

71 Por. Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 21.

72 Por. tamże, 24.

73 Por. 1 Tes 2, 13.

74 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 21.

75 Tamże, 11.

106 Bóg natchnął ludzkich autorów ksiąg świętych. „Do sporządzenia ksiąg świętych Bóg

wybrał ludzi, którymi posłużył się jako używającymi swoich zdolności i sił, by dzięki Jego

działaniu w nich i przez nich oni sami jako prawdziwi autorzy przekazali na piśmie to

wszystko, i tylko to, czego On chciał"76.

107 Księgi natchnione nauczają prawdy. „Ponieważ wszystko, co twierdzą autorzy

natchnieni, czyli hagiografowie, powinno być uważane za stwierdzone przez Ducha Świętego,

należy zatem uznawać, że księgi biblijne w sposób pewny, wiernie i bez błędu uczą prawdy,

jaka z woli Bożej miała być przez Pismo święte utrwalona dla naszego zbawienia"77.

108 Wiara chrześcijańska nie jest jednak „religią Księgi". Chrześcijaństwo jest religią

„Słowa" Bożego, „nie słowa spisanego i milczącego, ale Słowa Wcielonego i żywego"78.

Aby słowa Pisma świętego nie pozostawały martwą literą, trzeba, by Chrystus, wieczne

Słowo Boga żywego, przez Ducha Świętego oświecił nasze umysły, abyśmy „rozumieli

Pisma" (Łk 24, 45).

III. Duch Święty - „Interpretator" Pisma świętego

109 W Piśmie świętym Bóg mówi do człowieka w sposób ludzki. Aby dobrze interpretować

Pismo święte, trzeba więc zwracać uwagę na to, co autorzy ludzcy rzeczywiście zamierzali

powiedzieć i co Bóg chciał nam ukazać przez ich słowa79.

110 W celu zrozumienia intencji autorów świętych trzeba uwzględnić okoliczności ich czasu

i kultury, „rodzaje literackie" używane w danej epoce, a także przyjęte sposoby myślenia,

mówienia i opowiadania. Inaczej bowiem ujmuje się i wyraża prawdę w różnego rodzaju

tekstach historycznych, prorockich, poetyckich czy w innych rodzajach literackich80.

111 Ponieważ Pismo święte jest natchnione, istnieje druga zasada poprawnej interpretacji,

nie mniej ważna niż poprzednia, bez której Pismo święte byłoby martwą literą: „Pismo święte

powinno być czytane i interpretowane w tym samym Duchu, w jakim zostało napisane"81.

Sobór Watykański II wskazuje na trzy kryteria interpretacji Pisma świętego, odpowiadające

Duchowi, który je natchnął82:

76 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 11.

77 Tamże.

78 Św. Bernard z Clairvaux, Homilia super missus est, 4, 11: PL 183, 86 B.

79 Por. Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 12.

80 Por. tamże.

81 Tamże.

82 Por. tamże.

112 1. Zwracać uwagę przede wszystkim na „treść i jedność całego Pisma świętego".

Jakkolwiek byłyby zróżnicowane księgi, z których składa się Pismo święte, to jest ono jednak

jedno ze względu na jedność Bożego zamysłu, którego Jezus Chrystus jest ośrodkiem i

sercem, otwartym po wypełnieniu Jego Paschy83:

Serce84 Chrystusa oznacza Pismo święte, które pozwala poznać serce Chrystusa. Przed

męką serce Chrystusa było zamknięte, ponieważ Pismo święte było niejasne. Pismo

święte zostało otwarte po męce, by ci, którzy je teraz rozumieją, wiedzieli i

rozeznawali, w jaki sposób powinny być interpretowane proroctwa85.

113 2. Czytać Pismo święte w „żywej Tradycji całego Kościoła". Według powiedzenia

Ojców Kościoła, Sacra Scriptura principałius est in corde Eccłesiae ąuam in materiałibus

instrumentis scripta - „Pismo święte jest bardziej wypisane na sercu Kościoła niż na

pergaminie". Istotnie, Kościół nosi w swojej Tradycji żywą pamięć słowa Bożego, a Duch

Święty przekazuje mu duchową interpretację Pisma świętego (secundum spirituałem sensum

ąuem Spiritus donat Eccłesiae -„według sensu duchowego, który Duch daje Kościołowi"86).

114 3. Uwzględniać „analogię wiary"87. Przez „analogię wiary" rozumiemy spójność

prawd wiary między sobą i w całości planu Objawienia.

Różne sensy Pisma świętego

115 Według starożytnej tradycji można wyróżnić dwa rodzaje sensu Pisma świętego:

dosłowny i duchowy; sens duchowy dzieli się jeszcze na sens alegoryczny, moralny i

anagogiczny. Ścisła zgodność między tymi czterema rodzajami sensu zapewnia całe jego

bogactwo w żywej lekturze Pisma świętego w Kościele:

116 Sens dosłowny. Jest to sens oznaczany przez słowa Pisma świętego i odkrywany przez

egzegezę, która opiera się na zasadach poprawnej interpretacji. Omnes sensus (sc. sacrae

Scripturae) fundentur super litterałem ran- „Wszystkie rodzaje sensu Pisma świętego powinny

się opierać na sensie dosłownym"88.

117 Sens duchowy. Ze względu na jedność zamysłu Bożego nie tylko tekst Pisma świętego,

lecz także rzeczywistości i wydarzenia, o których mówi, mogą być znakami.

1. Sens alegoryczny. Możemy osiągnąć głębsze zrozumienie wydarzeń, poznając ich

znaczenie w Chrystusie. Na przykład przejście przez Morze Czerwone jest znakiem

zwycięstwa Chrystusa, a przez to także znakiem chrztu89.

2. Sens moralny. Wydarzenia opowiadane w Piśmie świętym powinny prowadzić nas do

prawego postępowania. Zostały zapisane „ku pouczeniu nas" (1 Kor 10, 11)90.

3. Sens anagogiczny. Możemy widzieć pewne rzeczywistości i wydarzenia w ich znaczeniu

wiecznym; prowadzą nas (gr. anagoge) do naszej Ojczyzny. W ten sposób Kościół na ziemi

jest znakiem Jeruzalem niebieskiego91.

118 Średniowieczny dwuwiersz streszcza znaczenie czterech sensów:

Littera gesta docet, ąuid credas allegoria,

Moralis quid agas, quo tendas anagogia.

Sens dosłowny przekazuje wydarzenia, alegoria prowadzi do wiary,

Sens moralny mówi, co należy czynić, anagogia - dokąd dążyć.

119 „Zadaniem egzegetów jest pracować według tych zasad nad głębszym zrozumieniem i

wyjaśnieniem sensu Pisma świętego, aby dzięki badaniu przygotowawczemu sąd Kościoła

nabywał dojrzałości. Albowiem wszystko to, co dotyczy sposobu interpretowania Pisma

świętego, podlega ostatecznie sądowi Kościoła, który ma od Boga polecenie i posłannictwo

strzeżenia i wyjaśniania słowa Bożego"92.

Ego vero Emngelio non crederem, nisi me catholicae Eccłesiae commoveret auctoritas -

Nie wierzyłbym Ewangelii, gdyby nie skłaniał mnie do tego autorytet Kościoła

katolickiego93.

83 Por. Łk 24, 25-27. 44-46.

84 Por. Ps 22, 15.

85 Św. Tomasz z Akwinu, Expositio in Psalmos, 21, 11.

86 Orygenes, Homiliae in Leviticum, 5, 5.

87 Por. Rz 12, 6.

88 Św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, I, 1, 10 ad 1.

89 Por. 1 Kor 10, 2.

90 Por. Hbr 3-4,11.

91 Por. Ap 21, 1-22, 5.

92 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 12.

93 Św. Augustyn, Contra epistulam Manichaei ąuam vocant fundamentu 5, 6: PL 42, 176.

IV. Kanon Pisma świętego

120 Tradycja apostolska pozwoliła Kościołowi rozpoznać, jakie pisma powinny być

zaliczone do ksiąg świętych94. Pełna ich lista została nazwana „kanonem" Pisma świętego.

Składa się on z 46 ksiąg Starego Testamentu (45, jeśli Księgę Jeremiasza i Lamentacje liczy

się razem) i 27 ksiąg Nowego Testamentu95:

Stary Testament: Księga Rodzaju, Wyjścia, Kapłańska, Liczb, Powtórzonego Prawa,

Jozuego, Sędziów, Rut, dwie Księgi Samuela, dwie Księgi Królewskie, dwie Księgi

Kronik, Księga Ezdrasza, Nehemiasza, Tobiasza, Judyty, Estery, dwie Księgi

Machabejskie, Księga Hioba, Psalmów, Przysłów, Koheleta (Eklezjastesa), Pieśń nad

pieśniami, Księga Mądrości, Mądrość Syracha (Eklezjastyk), Księga Izajasza,

Jeremiasza, Lamentacje, Księga Barucha, Ezechiela, Daniela, Ozeasza, Joela, Amosa,

Abdiasza, Jonasza, Micheasza, Nahuma, Habakuka, Sofoniasza, Aggeusza, Zachariasza,

Malachiasza;

Nowy Testament: Ewangelie według: św. Mateusza, św. Marka, św. Łukasza, św. Jana,

Dzieje Apostolskie, Listy św. Pawła: do Rzymian, dwa Listy do Koryntian, do Galatów,

Efezjan, Filipian, Kolosan, dwa Listy do Tesaloniczan, dwa Listy do Tymoteusza, Tytusa,

Filemona, List do Hebrajczyków, List św. Jakuba, dwa Listy św. Piotra, trzy Listy św. Jana,

List św. Judy, Apokalipsa.

94 Por. Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 8.

95 Por. Decretum Damasr. DS 179; Sobór Florencki: DS 1334-1336; Sobór Trydencki: DS 1501-1504.

Stary Testament

121 Stary Testament jest nieodłączną częścią Pisma świętego. Jego księgi są natchnione

przez Boga i zachowują trwałą wartość96, ponieważ Stare Przymierze nigdy nie zostało

odwołane.

122 Istotnie, ekonomia Starego Testamentu była przede wszystkim ukierunkowana na

przygotowanie przyjścia Chrystusa, Odkupiciela świata. Chociaż księgi Starego Testamentu

zawierają także „sprawy niedoskonałe i przemijające", świadczą o Boskiej pedagogii

zbawczej miłości Boga. Znajdują się w nich „wzniosłe nauki o Bogu oraz zbawienna mądrość

co do życia człowieka i przedziwny skarbiec modlitwy, w którym wreszcie utajona jest

tajemnica naszego zbawienia"97.

123 Chrześcijanie czczą Stary Testament jako prawdziwe słowo Boże. Kościół zawsze z

mocą przeciwstawiał się idei odrzucenia Starego Testamentu pod pretekstem, że Nowy

Testament doprowadził do jego przedawnienia (marcjonizm).

Nowy Testament

124 „Słowo Boże, które jest mocą Bożą ku zbawieniu każdego wierzącego, w pismach

Nowego Testamentu znamienitym sposobem jest uobecnione i okazuje swoją siłę"98. Pisma

te przekazują nam ostateczną prawdę Objawienia Bożego. Ich centralnym przedmiotem jest

Jezus Chrystus, wcielony Syn Boży, Jego czyny, Jego nauczanie, Jego męka i Jego

zmartwychwstanie, a także początki Jego Kościoła pod działaniem Ducha Świętego99.

125 Ewangelie są sercem całego Pisma świętego, „są bowiem głównym świadectwem życia

i nauki Słowa Wcielonego, naszego Zbawiciela"100.

126 W formowaniu Ewangelii można wyróżnić trzy etapy:

1. Życie i nauczanie Jezusa. Kościół stanowczo utrzymuje, że cztery Ewangelie, „których

historyczność bez wahania stwierdza, podają wiernie to, co Jezus, Syn Boży, żyjąc wśród

ludzi, dla wiecznego ich zbawienia rzeczywiście uczynił i czego uczył aż do dnia, w którym

został wzięty do nieba".

2. Tradycja ustna. „(Następnie) Apostołowie po wniebowstąpieniu Pana to, co On powiedział

i czynił, przekazali słuchaczom w pełniejszym zrozumieniu, którym cieszyli się, pouczeni

chwalebnymi wydarzeniami życia Jezusa oraz światłem Ducha Prawdy oświeceni".

3. Spisanie Ewangelii. „Święci autorzy napisali cztery Ewangelie, wybierając niektóre z wielu

wiadomości przekazanych ustnie lub pisemnie; ujmując pewne rzeczy syntetycznie lub

objaśniając, przy uwzględnieniu sytuacji Kościołów; zachowując wreszcie formę

przepowiadania, ale zawsze tak, aby nam przekazać szczerą prawdę o Jezusie"101.

96 Por. Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 14.

97 Tamże, 15.

98 Tamże, 17.

99 Por. tamże, 20.

100 Tamże, 18.

101 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 19.

127 Ewangelia w poczwórnej formie zajmuje w Kościele wyjątkowe miejsce; świadczy o

tym cześć, jaką otacza ją liturgia, i nieporównany wpływ, jaki zawsze wywierała na świętych:

Nie ma takiej nauki, która byłaby lepsza, cenniejsza i wspanialsza niż tekst Ewangelii.

Rozważajcie i zachowujcie to, czego nasz Pan i Nauczyciel, Jezus Chrystus, nauczał

przez swoje słowa i co wypełniał przez swoje czyny102.

W czasie moich modlitw zatrzymuję się przede wszystkim przy Ewangelii; w niej

znajduję wszystko, co konieczne dla mojej biednej duszy. Odkrywam w niej ciągle

nowe światła, ukryty mistyczny sens103.

Jedność Starego i Nowego Testamentu

128 Kościół już w czasach apostolskich104, a potem nieustannie w swojej Tradycji,

wyjaśniał jedność planu Bożego w dwóch Testamentach za pośrednictwem typologii.

Rozpoznaje ona w dziełach Bożych Starego Testamentu figury tego, czego Bóg dokonał w

pełni czasów w Osobie swego wcielonego Syna.

129 Chrześcijanie czytają więc Stary Testament w świetle Chrystusa, który umarł i

zmartwychwstał. Ta lektura typologiczna ukazuje niewyczerpaną treść Starego Testamentu.

Nie pozwala ona zapomnieć, że Stary Testament zachowuje własną wartość Objawienia,

potwierdzonego na nowo przez samego naszego Pana105. Zresztą także Nowy Testament

wymaga, by był czytany w świetle Starego. Czyniła to nieustannie pierwotna katecheza

chrześcijańska106. Według starożytnego powiedzenia, „Nowy Testament jest ukryty w

Starym, natomiast Stary znajduje wyjaśnienie w Nowym" - Novum in Vetere latet et in Novo

Vetus patet107.

130 Typologia oznacza dynamizm zmierzający do wypełnienia planu Bożego, gdy Bóg

będzie „wszystkim we wszystkich" (1 Kor 15, 28). Tak więc na przykład powołanie

patriarchów i Wyjście z Egiptu nie tracą własnej wartości w planie Bożym, ponieważ są

równocześnie jego pośrednimi etapami.

102 Św. Cezaria Młodsza, Do św. Rychildy i Radegondy: SCh 345, 480.

103 Św. Teresa od Dzieciątka Jezus, Rękopisy autobiograficzne, A 83v.

104 Por. 1 Kor 10, 6. 11; Hbr 10, 1; 1 P 3, 21.

105 Por. Mk 12, 29-31.

106 Por. 1 Kor 5, 6-8; 10, 1-11.

107 Św. Augustyn, Quaestiones in Heptateuchum, 2, 73: PL 34, 623; por. Sobór Watykański II, konst. Dei

verbum, 16.

V. Pismo święte w życiu Kościoła

131 „Tak wielka tkwi w słowie Bożym moc i potęga, że jest ono dla Kościoła podporą i siłą

żywotną, a dla synów Kościoła utwierdzeniem wiary, pokarmem duszy oraz źródłem czystym

i stałym życia duchowego"108. „Wierni Chrystusowi powinni mieć szeroki dostęp do Pisma

świętego"109.

132 „Niech przeto studium Pisma świętego będzie jakby duszą teologii świętej. Tymże

słowem Pisma świętego żywi się również korzystnie i święcie się przez nie rozwija posługa

słowa, czyli kaznodziejstwo, katecheza i wszelkie nauczanie chrześcijańskie, w którym

homilia liturgiczna winna mieć szczególne miejsce"110.

133 Kościół „usilnie i szczególnie upomina wszystkich wiernych... aby przez częste czytanie

Pisma świętego nabywali «najwyższą wartość poznania Chrystusa Jezusa» (Flp 3, 8).

«Nieznajomość Pisma świętego jest nieznajomością Chrystusa» (Św. Hieronim)"111.

W skrócie

134 „Omnis Scriptura divina unus liber est, et Ule unus liber Christus est, ąuia omnis

Scriptura divina de Christo loąuitur, et omnis Scriptura divina in Christo impletur" - „Cale

Pismo święte jest jedną księgą, a tą jedną księgą jest Chrystus, ponieważ cale Pismo święte

mówi o Chrystusie i cale Pismo święte wypełnia się w Chrystusie"112.

135 Pismo święte zawiera słowo Boże, a ponieważ jest natchnione, jest prawdziwie słowem

Bożym113.

136 Bóg jest Autorem Pisma świętego, ponieważ natchnął jego ludzkich autorów; On działa

w nich i przez nich. W ten sposób zapewnia nas, że ich pisma bezbłędnie nauczają prawdy

zbawczej114.

137 Interpretacja Pism natchnionych powinna przede wszystkim zwracać uwagę na to, co

Bóg przez świętych autorów pragnie objawić dla naszego zbawienia. „To, co pochodzi od

Ducha, nie może być w pełni zrozumiane inaczej, jak tylko przez działanie tego samego

Ducha"115.

108 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 21.

109 Tamże, 22.

110 Tamże, 24.

111 Tamże, 25.

112 Hugo od Świętego Wiktora, De arca Noe, 2, 8: PL 176, 642 C.

113 Por. Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 24.

114 Por. tamże, 11.

115 Orygenes, Homiliae in Exodum, 4, 5.

138 Kościół przyjmuje i czci jako natchnione 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 ksiąg

Nowego Testamentu.

139 Cztery Ewangelie zajmują centralne miejsce, ponieważ ich ośrodkiem jest Jezus

Chrystus.

140 Jedność obu Testamentów wynika z jedności zamysłu Boga i Jego Objawienia. Stary

Testament przygotowuje Nowy, a Nowy wypełnia Stary. Stary i Nowy Testament wyjaśniają

się wzajemnie; obydwa są prawdziwym słowem Bożym.

141 „Kościół miał zawsze we czci Pisma Boże, podobnie jak samo Ciało Pańskie"116.

Pismo święte i Ciało Pańskie karmią całe życie chrześcijańskie i kierują nim. „Twoje słowo

jest lampą dla moich stóp i światłem na mojej ścieżce"(Ps 119, 105)117.

116 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 21.

117 Por. Iz 50, 4.

Rozdział trzeci: CZŁOWIEK ODPOWIADA BOGU nr. 142-143

Artykuł 1: Wierzę nr. 144-165

I. Posłuszeństwo wiary

Abraham - „ojciec wszystkich wierzących" — Maryja - „Błogosławiona, która uwierzyła"

II. „Wiem, komu uwierzyłem"

Wierzyć w jednego Boga — Wierzyć w Jezusa Chrystusa, Syna Bożego — Wierzyć

w Ducha Świętego

III. Charakterystyczne przymioty wiary

Wiara jest łaską — Wiara jest aktem ludzkim — Wiara i rozum — Wolność wiary

— Konieczność wiary — Wytrwanie w wierze — Wiara - początek życia wiecznego

Artykuł 2: Wierzymy nr. 166-184

I. „Wejrzyj, Panie, na wiarę Twojego Kościoła"

II. Język wiary

III. Jedna wiara

W skrócie

Rozdział trzeci

CZŁOWIEK ODPOWIADA BOGU

142 Przez swoje Objawienie „Bóg niewidzialny w nadmiarze swej miłości zwraca się do

ludzi jak do przyjaciół i obcuje z nimi, by ich zaprosić do wspólnoty z sobą i przyjąć ich do

niej"1. Adekwatną odpowiedzią na to zaproszenie jest wiara.

143 Przez wiarę człowiek poddaje Bogu całkowicie swój rozum i swoją wolę. Całą swoją

istotą człowiek wyraża przyzwolenie Bogu Objawicielowi2. Pismo święte nazywa odpowiedź

człowieka objawiającemu się Bogu „posłuszeństwem wiary"3.

Artykuł pierwszy

WIERZĘ

I. Posłuszeństwo wiary

144 Być posłusznym (ob-audire) w wierze oznacza poddać się w sposób wolny usłyszanemu

słowu, ponieważ jego prawda została zagwarantowana przez Boga, który jest samą Prawdą.

Wzorem tego posłuszeństwa, proponowanym nam przez Pismo święte, jest Abraham.

Dziewica Maryja jest jego najdoskonalszym urzeczywistnieniem.

Abraham - „ojciec wszystkich wierzących"

145 List do Hebrajczyków, głosząc wielką pochwałę wiary przodków, podkreśla w sposób

szczególny wiarę Abrahama: „Przez wiarę ten, którego nazwano Abrahamem, usłuchał

(okazał posłuszeństwo) wezwania Bożego, by wyruszyć do ziemi, którą miał objąć w

posiadanie. Wyszedł, nie wiedząc, dokąd idzie" (Hbr 11, 8)4. Przez wiarę żył jak

„cudzoziemiec" i „pielgrzym" w Ziemi Obiecanej5. Przez wiarę Sara otrzymała moc poczęcia

syna obietnicy. A w końcu przez wiarę Abraham złożył w ofierze swego jedynego syna6.

1 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 2.

2 Por. tamże, 5.

3 Por. Rz 1, 5; 16, 26.

4 Por. Rdz 12, 1-4.

5 Por. Rdz 23, 4.

6 Por. Hbr 11, 17.

146 Abraham urzeczywistnia w ten sposób definicję wiary zawartą w Liście do

Hebrajczyków: „Wiara... jest poręką tych dóbr, których się spodziewamy, dowodem tych

rzeczywistości, których nie widzimy" (Hbr 11, 1). „Uwierzył Abraham Bogu i zostało mu to

poczytane za sprawiedliwość" (Rz 4, 3)7. Dzięki tej „mocnej wierze" (Rz 4, 20) Abraham stał

się „ojcem wszystkich tych, którzy... wierzą" (Rz 4, 11. 18)8.

147 Stary Testament jest bogaty w świadectwa takiej wiary. List do Hebrajczyków głosi

pochwałę przykładu wiary przodków, którzy „dzięki niej... otrzymali świadectwo" (Hbr 11,

2). Jednak „Bóg... nam lepszy los zgotował", dał nam łaskę wiary w Jego Syna Jezusa, „który

nam w wierze przewodzi i ją wydoskonala" (Hbr 11, 40; 12, 2).

Maryja - „Błogosławiona, która uwierzyła"

148 Dziewica Maryja urzeczywistnia w sposób najdoskonalszy posłuszeństwo wiary. W

wierze przyjmuje Ona zapowiedź i obietnicę przyniesioną przez anioła Gabriela, wierząc, że

„dla Boga... nie ma nic niemożliwego" (Łk 1, 37)9, i dając swoje przyzwolenie: „Oto ja

służebnica Pańska, niech mi się stanie według twego słowa!" (Łk 1, 38). Elżbieta pozdrawia

Ją: „Błogosławiona jesteś, któraś uwierzyła, że spełnią się słowa powiedziane Ci od Pana"

(Łk 1, 45). Z powodu tej wiary wszystkie pokolenia będą Ją nazywały błogosławioną10.

149 Przez całe Jej życie, aż do ostatniej próby11, gdy Jezus, Jej Syn, umierał na krzyżu, nie

zachwiała się wiara Maryi. Maryja nie przestała wierzyć „w wypełnienie się" słowa Bożego.

Dlatego Kościół czci w Maryi najczystsze wypełnienie wiary.

II. „Wiem, komu uwierzyłem" (2 Tm 1, 12)

Wierzyć w jednego Boga

150 Wiara jest najpierw osobowym przylgnięciem człowieka do Boga; równocześnie i w

sposób nierozdzielny jest ona dobrowolnym uznaniem całej prawdy, którą Bóg objawił. Jako

osobowe przylgnięcie człowieka do Boga i uznanie prawdy, którą On objawił, wiara

chrześcijańska różni się od wiary w osobę ludzką. Jest więc słuszne i dobre powierzyć się

całkowicie Bogu i wierzyć w sposób absolutny w to, co On mówi. Byłoby rzeczą daremną i

fałszywą pokładać taką wiarę w stworzeniu12.

7 Por. Rdz 15, 6.

8 Por. Rdz 15, 5.

9 Por. Rdz 18,14.

10 Łk 1, 48.

11 Por. Łk 2, 35.

12 Por. Jr 17, 5-6; Ps 40, 5; 146, 3-4.

Wierzyć w Jezusa Chrystusa, Syna Bożego

151 Dla chrześcijanina wiara w Boga jest nieodłączna od wiary w Tego, którego On posłał,

„Jego umiłowanego Syna", w którym całkowicie sobie upodobał13; Bóg polecił nam, aby Go

słuchać14. Sam Pan mówi do swoich uczniów: „Wierzycie w Boga? I we Mnie wierzcie!" (J

14, 1). Możemy wierzyć w Jezusa Chrystusa, ponieważ On jest samym Bogiem, Słowem,

które stało się ciałem: „Boga nikt nigdy nie widział, Ten Jednorodzony Bóg, który jest w

łonie Ojca, o Nim pouczył" (J 1, 18). Ponieważ On „widział Ojca" (J 6, 46), On sam Go zna i

może Go objawić15.

Wierzyć w Ducha Świętego

152 Nie można wierzyć w Jezusa Chrystusa, nie mając udziału w Jego Duchu. To właśnie

Duch Święty objawia ludziom, kim jest Jezus. Rzeczywiście, nikt „nie może powiedzieć bez

pomocy Ducha Świętego: «Panem jest Jezus»" (1 Kor 12, 3). „Duch przenika wszystko,

nawet głębokości Boga samego... i tego, co Boskie, nie zna nikt, tylko Duch Boży" (1 Kor 2,

10-11). Jedynie sam Bóg zna w pełni Boga. Wierzymy w Ducha Świętego, ponieważ jest

Bogiem.

Kościół nie przestaje wyznawać swojej wiary w jednego Boga, Ojca, Syna i Ducha

Świętego.

III. Charakterystyczne przymioty wiary

Wiara jest łaską

153 Gdy św. Piotr wyznaje, że Jezus jest Chrystusem, Synem Boga żywego, Jezus mówi do

niego, że nie objawiły mu tego „ciało i krew, lecz Ojciec... który jest w niebie" (Mt 16, 17)16.

Wiara jest darem Bożym, cnotą nadprzyrodzoną wlaną przez Niego. „By móc okazać taką

wiarę, trzeba mieć łaskę Bożą uprzedzającą i wspomagającą oraz pomoce wewnętrzne Ducha

Świętego, który by poruszał serca i do Boga zwracał, otwierał oczy rozumu i udzielał

«wszystkim słodyczy w uznawaniu i dawaniu wiary prawdzie»"17.

13 Por. Mk 1, 11.

14 Por. Mk 9, 7.

15 Por. Mt 11, 27.

16 Por. Ga 1, 15; Mt 11,25.

17 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 5.

Wiara jest aktem ludzkim

154 Wiara jest możliwa tylko dzięki łasce Bożej i wewnętrznej pomocy Ducha Świętego.

Niemniej jednak jest prawdą, że wiara jest aktem autentycznie ludzkim. Okazanie zaufania

Bogu i przylgnięcie do prawd objawionych przez Niego nie jest przeciwne ani wolności, ani

rozumowi ludzkiemu. Już w relacjach międzyludzkich nie jest przeciwna naszej godności

wiara w to, co inne osoby mówią nam o sobie i swoich zamierzeniach, oraz zaufanie ich

obietnicom (na przykład, gdy mężczyzna i kobieta zawierają małżeństwo), aby wejść w ten

sposób we wzajemną komunię. Jeszcze mniej sprzeczne z naszą godnością jest więc

„okazanie przez wiarę pełnego poddania naszego rozumu i naszej woli objawiającemu się

Bogu"18 i wejście w ten sposób w wewnętrzną komunię z Nim.

155 W wierze rozum i wola człowieka współdziałają z łaską Bożą: Credere est actus

intellectus assentientis veritati divinae ex imperio voluntatis a Deo motae per gratiam -

„Wiara jest aktem rozumu, przekonanego o prawdzie Bożej z nakazu woli, poruszonej łaską

przez Boga"19.

Wiara i rozum

156 Racją wiary nie jest fakt, że prawdy objawione okazują się prawdziwe i zrozumiałe w

świetle naszego rozumu naturalnego. Wierzymy z powodu „autorytetu samego objawiającego

się Boga, który nie może ani sam się mylić, ani nas mylić". „Aby jednak posłuszeństwo

naszej wiary było zgodne z rozumem, Bóg zechciał, by z wewnętrznymi pomocami Ducha

Świętego były połączone także argumenty zewnętrzne Jego Objawienia"20. Tak więc cuda

Chrystusa i świętych21, proroctwa, rozwój i świętość Kościoła, jego płodność i trwałość „są

pewnymi znakami Objawienia, dostosowanymi do umysłowości wszystkich", są „racjami

wiarygodności", które pokazują, że „przyzwolenie wiary żadną miarą nie jest ślepym

dążeniem ducha"22. ale „pewność, jaką daje światło Boże, jest większa niż światło rozumu

naturalnego"23. „Dziesięć tysięcy trudności nie powoduje jednej wątpliwości"24.

157 Wiara jest pewna, pewniejsza niż wszelkie ludzkie poznanie, ponieważ opiera się na

samym słowie Boga, który nie może kłamać. Oczywiście, prawdy objawione mogą wydawać

się niejasne dla rozumu i doświadczenia ludzkiego, ale ,,pewność, jaką daje światło Boże, jest

większa niż światło rozumu naturalnego23. ,,Dziesięć tysięcy trudności nie powoduje jednej

wątpliwości24.

18 Sobór Watykański I: DS 3008.

19 Św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, II-II, 2, 9; por. Sobór Watykański I: DS 3010.

20 Sobór Watykański I: DS 3009.

21 Por. Mk 16, 20; Hbr 2, 4.

22 Sobór Watykański I: DS 3008-3010.

23 Św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, II-II, 171, 5, ad 3.

24 J. H. Newman, Apologia pro vita sua.

158 „Wiara szuka rozumienia"25: jest charakterystyczne dla wiary, że wierzący pragnie

lepszego poznania Tego, w którym złożył swoją wiarę, i lepszego zrozumienia tego, co On

objawił; głębsze poznanie będzie domagać się z kolei większej wiary, coraz bardziej

przenikniętej miłością. Łaska wiary otwiera „oczy serca" (Ef 1, 18) na żywe rozumienie treści

Objawienia, czyli całości zamysłu Bożego i tajemnic wiary, ich związku między sobą i z

Chrystusem, który stanowi centrum Tajemnicy objawionej. Aby „coraz głębsze było

zrozumienie Objawienia, tenże Duch Święty darami swymi wiarę stale udoskonala"26. W ten

sposób, według powiedzenia św. Augustyna, „wierzę, aby rozumieć, i rozumiem, aby głębiej

wierzyć"27.

159 Wiara i nauka. „Chociaż wiara przewyższa rozum, to jednak nigdy nie może mieć

miejsca rzeczywista niezgodność między wiarą i rozumem. Ponieważ ten sam Bóg, który

objawia tajemnice i udziela wiary, złożył w ludzkim duchu światło rozumu, nie może

przeczyć sobie samemu ani prawda nigdy nie może sprzeciwiać się prawdzie"28. „Dlatego

badanie metodyczne we wszelkich dyscyplinach naukowych, jeżeli tylko prowadzi się je w

sposób prawdziwie naukowy i z poszanowaniem norm moralnych, naprawdę nigdy nie będzie

się sprzeciwiać wierze, sprawy bowiem świeckie i sprawy wiary wywodzą swój początek od

tego samego Boga. Owszem, kto pokornie i wytrwale usiłuje zbadać tajniki rzeczy,

prowadzony jest niejako, choć nieświadomie, ręką Boga, który wszystko utrzymując, sprawia,

że rzeczy są tym, czym są"29.

Wolność wiary

160 Aby wiara miała charakter ludzki, „człowiek powinien dobrowolnie odpowiedzieć Bogu

wiarą; nikogo więc wbrew jego woli nie wolno do przyjęcia wiary przymuszać"30. „Bóg

wzywa ludzi, aby Mu służyli w Duchu i prawdzie; wezwanie takie wiąże ich w sumieniu, ale

nie zmusza... W najwyższym stopniu przejawiło się to w Jezusie Chrystusie"31. Jezus

wprawdzie wzywał do wiary i nawrócenia, ale nikogo do tego nie zmuszał. „Dał świadectwo

prawdzie, ale zaprzeczającym nie chciał jej narzucać siłą. Jego Królestwo... wzrasta miłością,

przez którą Chrystus wywyższony na krzyżu ludzi do siebie pociągnął"32.

25 Św. Anzelm, Proslogion, proem.: PL 153, 225 A.

26 Sobór Watykański II, konst. Dei verbum, 5.

27 Św. Augustyn, Sermones, 43, 7, 9: PL 38, 258.

28 Sobór Watykański I: DS 3017.

29 Sobór Watykański II, konst. Gaudium et spes, 36.

30 Sobór Watykański II, deki. Dignitatis humanae, 10; por. KPK, kan. 748, § 2.

31 Sobór Watykański II, deki. Dignitatis humanae, 11.

32 Tamże.

Konieczność wiary

161 Wiara w Jezusa Chrystusa i w Tego, który Go posłał dla naszego zbawienia, jest

konieczna do zbawienia33. „Ponieważ «bez wiary... nie można podobać się Bogu» (Hbr 11,

6) i dojść do udziału w Jego synostwie, nikt nie może być bez niej usprawiedliwiony ani nie

otrzyma życia wiecznego, jeśli nie «wytrwa w niej do końca» (Mt 10, 22; 24, 13)"34.

Wytrwanie w wierze

162 Wiara jest darem danym człowiekowi przez Boga. Ten nieoceniony dar możemy

utracić. Św. Paweł ostrzega przed tym Tymoteusza: Wystąp w dobrej walce, „mając wiarę i

dobre sumienie. Niektórzy odrzuciwszy je, ulegali rozbiciu w wierze" (1 Tm 1,18-19). Aby

żyć, wzrastać i wytrwać w wierze aż do końca, musimy karmić ją słowem Bożym oraz prosić

Pana, aby przymnażał nam wiary35; powinna ona działać „przez miłość" (Ga 5, 6)36, być

podtrzymywana przez nadzieję37 i zakorzeniona w wierze Kościoła.

Wiara - początek życia wiecznego

163 Wiara pozwala nam już w sposób uprzedzający doznawać radości i światła wizji

uszczęśliwiającej, będącej celem naszej ziemskiej wędrówki. Zobaczymy wtedy Boga

„twarzą w twarz" (1 Kor 13, 12), „takim, jakim jest" (1 J 3, 2). Wiara jest więc już

początkiem życia wiecznego:

W chwili gdy kontemplujemy dobra zapowiadane przez wiarę, jakby odbite w

zwierciadle, to jakbyśmy już posiadali te cudowne rzeczywistości, którymi, jak

zapewnia nas nasza wiara, kiedyś będziemy się radowali38.

164 Teraz jednak „według wiary, a nie dzięki widzeniu postępujemy" (2 Kor 5, 7) i

poznajemy Boga „jakby w zwierciadle, niejasno... po części" (1 Kor 13,12). Wiara, która jest

pełna światła dzięki Temu, w którego wierzymy, często jest przeżywana w ciemności. Może

być wystawiona na próbę. Świat, w którym żyjemy, bardzo często wydaje się daleki od tego,

o czym zapewnia nas wiara. Doświadczenia zła, cierpienia, niesprawiedliwości i śmierci

wydają się zaprzeczać Dobrej Nowinie; mogą one zachwiać wiarą i stać się dla niej pokusą.

33 Por. Mk 16, 16; J 3, 36; 6, 40 i in.

34 Sobór Watykański I: DS 3012; por. Sobór Trydencki: DS 1532.

35 Por. Mk 9, 24; Łk 17, 5; 22, 32.

36 Por. Jk 2, 14-26.

37 Por. Rz 15, 13.

38 Św. Bazyli Wielki, Liber de Spiritu Sancto, 15, 36: PG 32, 132; por. św. Tomasz z Akwinu, Summa

theologiae, II-II, 4, 1.

165 Powinniśmy wtedy zwrócić się do świadków wiary: Abrahama, który „wbrew nadziei

uwierzył nadziei" (Rz 4, 18); Maryi Dziewicy, która w „pielgrzymce wiary"39 doświadczyła

nawet „nocy wiary"40, uczestnicząc w cierpieniu Syna i nocy Jego grobu; i tylu innych

świadków wiary: „Mając dokoła siebie takie mnóstwo świadków, odłożywszy wszelki ciężar,

a przede wszystkim grzech, który nas łatwo zwodzi, winniśmy wytrwale biec w

wyznaczonych nam zawodach. Patrzmy na Jezusa, który nam w wierze przewodzi i ją

wydoskonala" (Hbr 12,1-2).

Artykuł drugi

WIERZYMY

166 Wiara jest aktem osobowym, wolną odpowiedzią człowieka na inicjatywę Boga, który

się objawia. Wiara nie jest jednak aktem wyizolowanym. Nikt nie może wierzyć sam, tak jak

nikt nie może żyć sam. Nikt nie dał wiary samemu sobie, tak jak nikt nie dał sam sobie życia.

Wierzący otrzymał wiarę od innych, dlatego powinien ją przekazywać innym. Nasza miłość

do Jezusa i ludzi skłania nas do mówienia innym o naszej wierze. Każdy wierzący jest jakby

ogniwem w wielkim łańcuchu wierzących. Nie mogę wierzyć, jeśli nie będzie mnie

prowadziła wiara innych, a przez moją wiarę przyczyniam się do prowadzenia wiary innych.

167 „Wierzę"41 - to wiara Kościoła wyznawana osobiście przez każdego wierzącego, przede

wszystkim w chwili chrztu. „Wierzymy"42 - to wiara Kościoła wyznawana przez biskupów

zgromadzonych na soborze lub, bardziej ogólnie, przez zgromadzenie liturgiczne wierzących.

„Wierzę" - mówi także Kościół, nasza Matka, który przez swoją wiarę odpowiada Bogu i

który uczy nas mówić: „Wierzę", „Wierzymy".

I. „Wejrzyj, Panie, na wiarę Twojego Kościoła"

168 Kościół jest zatem tym, który wierzy pierwszy, i w ten sposób prowadzi, karmi i

podtrzymuje naszą wiarę. To Kościół wyznaje wszędzie Pana (Te per orbem terrarum sancta

confitetur Ecclesia - „Ciebie po wszystkiej ziemi wyznaje Kościół święty", śpiewamy w Te

Deum), a z nim i w nim także my dochodzimy do wyznania: „Wierzę", „Wierzymy". To

właśnie dzięki Kościołowi przez chrzest otrzymujemy wiarę i nowe życie w Chrystusie. W

Obrzędzie chrztu dorosłych szafarz chrztu pyta katechumena: „O co prosisz Kościół Boży?"

Odpowiedź: „O wiarę!" „Co ci daje wiara?" - „Życie wieczne!"

39 Sobór Watykański II, konst. Lumen gentium, 58.

40 Jan Paweł II, enc. Redemptoris Mater, 18.

41 Symbol Apostolski.

42 Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański (w oryginale greckim).

169 Zbawienie pochodzi od samego Boga; ponieważ jednak życie wiary otrzymujemy za

pośrednictwem Kościoła, on jest naszą Matką: „Wierzymy w Kościół jako Matkę naszych

nowych narodzin, a nie w Kościół jako sprawcę naszego zbawienia"43. Ponieważ Kościół jest

naszą Matką, jest także nauczycielem naszej wiary.

II. Język wiary

170 Wierzymy nie w formuły, ale w rzeczywistości, które one wyrażają i których wiara

pozwala nam „dotknąć". „Akt (wiary) wierzącego nie odnosi się do tego, co się wypowiada,

ale do rzeczywistości (wypowiadanej)"44. Zbliżamy się jednak do tych rzeczywistości za

pomocą formuł wiary. One pozwalają nam wyrażać i przekazywać wiarę, celebrować ją we

wspólnocie, przyswajać ją sobie i coraz bardziej nią żyć.

171 Kościół, który jest „filarem i podporą prawdy" (1 Tm 3, 15), zachowuje wiernie „wiarę

raz tylko przekazaną świętym" (Jud 3). To Kościół zachowuje pamięć o słowach Chrystusa,

to on przekazuje z pokolenia na pokolenie wyznanie wiary Apostołów. Jak matka uczy dzieci

mówić, a przez to rozumieć i komunikować się, tak Kościół, nasza Matka, uczy nas języka

wiary, by wprowadzać nas w rozumienie i życie wiary.

III. Jedna wiara

172 Od wieków, w bardzo wielu językach, kulturach, ludach i narodach, Kościół nie

przestaje wyznawać swojej jedynej wiary otrzymanej od jednego Pana, przekazywanej przez

jeden chrzest, opartej na przekonaniu, że wszyscy ludzie mają tylko jednego Boga i Ojca45.

Św. Ireneusz z Lyonu, świadek tej wiary, tak pisze:

173 „Rzeczywiście, Kościół, chociaż rozproszony po całym świecie, aż po krańce ziemi,

otrzymawszy od Apostołów i ich uczniów wiarę... zachowuje troskliwie to przepowiadanie i

tę wiarę, jakby mieszkał w jednym domu; wierzy w nią w taki sam sposób, jakby miał jedną

duszę i jedno serce; przepowiada wiarę, uczy jej i przekazuje głosem jednomyślnym, jakby

miał jedne usta"46.

174 „Chociaż na świecie są różne języki, treść Tradycji jest jedna i ta sama. Ani Kościoły

założone w Germanii nie mają innej wiary czy innej Tradycji, ani Kościoły, które są u

Iberów, Celtów, na Wschodzie, w Egipcie, Libii czy na środku świata..."47 „Orędzie Kościoła

jest więc wiarygodne i pewne, ponieważ w nim ukazuje się jedna droga zbawienia, wiodąca

przez cały świat"48.

43 Faustus z Riez, De Spiritu Sancto, 1, 2: CSEL 21, 104.

44 Św. Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, II-II, 1, 2, ad 2.

45 Por. Ef 4, 4-6.

46 Św. Ireneusz, Adversus haereses, I, 10, 1-2.

47 Św. Ireneusz, Adversus haereses, I, 10, 1-2.

48 Tamże, V, 20, 1.

175 „Tę wiarę, którą otrzymaliśmy od Kościoła, zachowujemy troskliwie, ponieważ

nieustannie, pod działaniem Ducha Bożego, odmładza się ona jak cenny depozyt zamknięty

we wspaniałym naczyniu i odmładza naczynie, które ją zawiera"49.

W skrócie

176 Wiara jest osobowym przylgnięciem całego człowieka do Boga, który się objawia.

Obejmuje ona przylgnięcie rozumu i woli do tego, co Bóg objawił o sobie przez swoje czyny i

słowa.

177 Wiara ma więc podwójne odniesienie: do osoby i do prawdy; akt wiary odnosi się do

prawdy przez zaufanie osobie, która o niej świadczy.

178 Powinniśmy wierzyć nie w kogoś innego, jak tylko w Boga: Ojca, Syna i Ducha

Świętego.

179 Wiara jest nadprzyrodzonym darem Bożym. Aby wierzyć, człowiek potrzebuje

wewnętrznych pomocy Ducha Świętego.

180 Wiara jest aktem ludzkim, świadomym i wolnym, który odpowiada godności osoby

ludzkiej.

181 Wiara jest aktem eklezjalnym. Wiara Kościoła poprzedza, rodzi, prowadzi i karmi naszą

wiarę. Kościół jest Matką wszystkich wierzących. „Nie może mieć Boga za Ojca, kto nie ma

Kościoła za Matkę"50.

182 „Wierzymy we wszystko, co jest zawarte w słowie Bożym, spisanym lub przekazanym, i

co Kościół podaje do wierzenia jako objawione przez Boga"51.

183 Wiara jest konieczna do zbawienia. Potwierdza to sam Pan: „Kto uwierzy i przyjmie

chrzest, będzie zbawiony; a kto nie uwierzy, będzie potępiony" (Mk 16, 16).

184 „Wiara jest przedsmakiem poznania, które uczyni nas szczęśliwymi w przyszłym

życiu"52.

49 Tamże, III, 24, 1.

50 Św. Cyprian, De catholicae unitate Ecclesiae: PL 4, 503 A.

51 Paweł VI, Wyznanie wiary Ludu Bożego, 20.

52 Św. Tomasz z Akwinu, Compendium theologiae, I, 2.

WYZNANIE WIARY

Symbol Apostolski

Wierzę w Boga,

Ojca wszechmogącego,

Stworzyciela nieba i ziemi

I w Jezusa Chrystusa,

Syna Jego jedynego,

Pana naszego,

który się począł z Ducha Świętego,

narodził się z Maryi Panny.

Umęczon pod Ponckim Piłatem,

ukrzyżowan, umarł i pogrzebion.

Zstąpił do piekieł. Trzeciego dnia

zmartwychwstał,

Wstąpił na niebiosa, siedzi po prawicy

Boga Ojca wszechmogącego. Stamtąd

przyjdzie sądzić żywych i umarłych.

Wierzę w Ducha Świętego,

święty Kościół powszechny,

świętych obcowanie,

grzechów odpuszczenie, ciała

zmartwychwstanie, żywot

wieczny. Amen.

Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański

Wierzę w jednego Boga,

Ojca wszechmogącego, Stworzyciela

nieba i ziemi, wszystkich rzeczy

widzialnych i niewidzialnych.

I w jednego Pana Jezusa Chrystusa,

Syna Bożego Jednorodzonego,

który z Ojca jest zrodzony

przed wszystkimi wiekami.

Bóg z Boga,

Światłość ze Światłości,

Bóg prawdziwy z Boga prawdziwego.

Zrodzony, a nie stworzony,

współistotny Ojcu,

a przez Niego wszystko się stało.

On to dla nas ludzi

i dla naszego zbawienia

zstąpił z nieba.

I za sprawą Ducha Świętego

przyjął ciało z Maryi Dziewicy

i stał się człowiekiem.

Ukrzyżowany również za nas

pod Poncjuszem Piłatem

został umęczony i pogrzebany.

I zmartwychwstał trzeciego dnia,

jak oznajmia Pismo.

I wstąpił do nieba;

siedzi po prawicy Ojca.

I powtórnie przyjdzie w chwale

sądzić żywych i umarłych,

a królestwu Jego nie będzie końca.

Wierzę w Ducha Świętego,

Pana i Ożywiciela,

który od Ojca i Syna pochodzi.

Który z Ojcem i Synem

wspólnie odbiera uwielbienie

i chwałę;

który mówił przez Proroków.

Wierzę w jeden, święty, powszechny

i apostolski Kościół.

Wyznaję jeden chrzest

na odpuszczenie grzechów.

I oczekuję wskrzeszenia umarłych.

I życia wiecznego w przyszłym świecie.

Amen.

Dział drugi: WYZNANIE WIARY CHRZEŚCIJAŃSKIEJ nr. 185-197

Symbole wiary

Rozdział pierwszy: WIERZĘ W BOGA OJCA nr. 198

Artykuł 1: „Wierzę w Boga Ojca Wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi"

Paragraf 1: Wierzę w Boga nr. 199-231

I. „Wierzę w jednego Boga"

II. Bóg objawia swoje imię

Bóg żywy — „Ja Jestem, Który Jestem" — „Bóg miłosierny i litościwy" — Tylko Bóg JEST

III. Bóg, „Ten, Który Jest", jest Prawdą i Miłością

Bóg jest Prawdą — Bóg jest Miłością

IV. Konsekwencje wiary w Jedynego Boga

W skrócie

Paragraf 2: Ojciec nr. 232-267

I. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego

II. Objawienie Boga jako Trójcy

Ojciec objawiony przez Syna — Ojciec i Syn objawieni przez Ducha

III. Trójca Święta w nauce wiary

Formowanie się dogmatu trynitarnego — Dogmat Trójcy Świętej

IV. Dzieła Boże i posłania trynitarze

W skrócie

Paragraf 3: Wszechmogący nr. 268-278

„Czyni On wszystko, co zechce" — „Nad wszystkim masz litość, bo wszystko w Twej

mocy" — Tajemnica pozornej niemocy Boga

W skrócie

Paragraf 4: Stwórca nr. 279-324

I. Katecheza o stworzeniu

II. Stworzenie - dzieło Trójcy Świętej

III. „Świat został stworzony dla chwały Bożej"

IV. Tajemnica stworzenia

Bóg stwarza przez mądrość i miłość — Bóg stwarza „z niczego" — Bóg stwarza

świat uporządkowany i dobry — Bóg jest transcendentny wobec stworzenia i jest

w nim obecny — Bóg podtrzymuje i prowadzi stworzenie

V. Bóg urzeczywistnia swój zamysł: Opatrzność Boża

Opatrzność a przyczyny wtórne — Opatrzność a zgorszenie z powodu zła

W skrócie

Paragraf 5: Niebo i ziemia nr. 325-354

I. Aniołowie

Istnienie aniołów - prawda wiary — Kim są aniołowie? — Chrystus „ze wszystkimi

swoimi aniołami" — Aniołowie w życiu Kościoła

II. Świat widzialny

W skrócie

Paragraf 6: Człowiek nr. 355-384

I. „Na obraz Boży"

II. Corpore et anima unus - „jeden ciałem i duszą"

III. „Mężczyzną i niewiastą stworzył ich"

Równość i odmienność chciane przez Boga — „Jedno dla drugiego" - „jedność

we dwoje"

IV. Człowiek w raju

W skrócie

Paragraf 7: Upadek nr. 385-421

I. „Gdzie wzmógł się grzech, tam jeszcze obficiej rozlała się łaska"

Rzeczywistość grzechu — Grzech pierworodny - istotna prawda wiary — Aby czytać opis

upadku

II. Upadek aniołów

III. Grzech pierworodny

Próba wolności — Pierwszy grzech człowieka — Konsekwencje grzechu Adama dla

ludzkości, — Ciężka walka...

IV. „Nie pozostawiłeś go pod władzą śmierci"

W skrócie

Dział drugi

WYZNANIE WIARY CHRZEŚCIJAŃSKIEJ

SYMBOLE WIARY

185 Kto mówi: „Wierzę", mówi: „Przyjmuję to, w co my wierzymy". Komunia w wierze

potrzebuje wspólnego języka wiary, normatywnego dla wszystkich i jednoczącego w tym

samym wyznaniu wiary.

186 Od początku Kościół apostolski wyrażał i przekazywał swoją wiarę w krótkich i

normatywnych dla wszystkich formułach1. Ale już dość wcześnie Kościół chciał także zebrać

to, co istotne dla jego wiary, w organicznych i uporządkowanych streszczeniach,

przeznaczonych przede wszystkim dla kandydatów do chrztu:

Ta synteza wiary nie została ułożona według ludzkich opinii, ale z całego Pisma

świętego wybrano to, co najważniejsze, aby podać w całości jedną naukę wiary. Jak

ziarno gorczycy zawiera w maleńkim nasionku wiele gałęzi, tak samo streszczenie

wiary zamyka w kilku słowach całe poznanie prawdziwej pobożności zawartej w

Starym i Nowym Testamencie2.

187 Takie syntezy wiary nazywamy „wyznaniami wiary", ponieważ streszczają wiarę

wyznawaną przez chrześcijanina. Nazywamy je również Credo, ponieważ zazwyczaj

zaczynają się od słów: „Wierzę". Nazywa się je także „symbolami wiary".

188 Greckie słowo symbolon oznaczało połowę przełamanego przedmiotu (na przykład

pieczęci), którą przedstawiano jako znak rozpoznawczy. Przełamane części składano ze sobą,

by sprawdzić tożsamość tego, kto przyniósł drugą połowę. Symbol wiary jest więc znakiem

rozpoznawczym oraz znakiem jedności między wierzącymi. Symbolon oznacza także zbiór,

kolekcję lub streszczenie. Symbol wiary jest zbiorem podstawowych prawd wiary, dlatego

służy jako pierwszy i podstawowy punkt odniesienia dla katechezy.

189 Pierwsze „wyznanie wiary" składa się przy chrzcie. „Symbol wiary" jest najpierw

symbolem chrzcielnym. Ponieważ chrzest jest udzielany „w imię Ojca i Syna, i Ducha

Świętego" (Mt 28, 19), prawdy wiary wyznawane podczas chrztu są ułożone według ich

odniesienia do trzech Osób Trójcy Świętej.

1 Por. Rz 10, 9; 1 Kor 15, 3-5.

2 Św. Cyryl Jerozolimski, Catecheses illuminandorum, 5, 12: PG 33, 521-524.

190 Symbol jest więc podzielony na trzy części: „Pierwsza jest poświęcona pierwszej

Osobie Boskiej i przedziwnemu dziełu stworzenia; następna drugiej Osobie Boskiej i

tajemnicy Odkupienia ludzi; ostatnia natomiast trzeciej Osobie Boskiej, będącej źródłem i

zasadą naszego uświęcenia"3. Te trzy części są „trzema rozdziałami naszej pieczęci

(chrzcielnej)"4.

191 „Każda z tych trzech części jest odrębna, chociaż wszystkie są powiązane ze sobą.

Zgodnie z porównaniem często używanym przez Ojców Kościoła, nazywamy je artykułami.

Faktycznie, jak w naszych członkach są różne stawy, które je wyodrębniają i dzielą, tak

również słusznie i poprawnie w Credo nazwano artykułami te prawdy, w które szczególnie i

w sposób odrębny mamy wierzyć"5. Według starożytnej tradycji, o której świadczy już św.

Ambroży, wymienia się zazwyczaj dwanaście artykułów „Wyznania wiary", symbolizujących

poprzez liczbę Apostołów całość wiary apostolskiej6.

192 W ciągu wieków w odpowiedzi na potrzeby różnych epok sformułowano wiele wyznań

lub symboli wiary. Są to symbole różnych Kościołów apostolskich i starożytnych7, symbol

Quicumques8, nazywany symbolem św. Atanazego, wyznania wiary niektórych synodów i

soborów (Toledańskiego9, Laterańskiego10, Lyońskiego11, Trydenckiego12) lub niektórych

papieży, jak Fides Damasi13 czy Wyznanie wiary Ludu Bożego Pawła VI (1968).

193 Żaden z symboli powstałych w kolejnych etapach życia Kościoła nie może być

traktowany jako przestarzały i zbędny. Pomagają nam one zrozumieć i pogłębić dzisiaj wiarę

wyznawaną od początku przez różne kompendia prawd wiary, jakie opracowano. Wśród

wszystkich symboli wiary dwa zajmują szczególne miejsce w życiu Kościoła:

194 Symbol Apostolski został nazwany w ten sposób, ponieważ słusznie jest uważany za

wierne streszczenie wiary Apostołów. Jest to starożytny symbol chrzcielny Kościoła

rzymskiego. Jego wielki autorytet wynika z faktu, że ,jest on symbolem, którego strzeże

Kościół rzymski, Kościół, gdzie miał siedzibę Piotr, pierwszy z Apostołów, i dokąd przyniósł

wyrażenie wspólnej wiary"14.

3 Katechizm Rzymski, 1, 1, 3.

4 Św. Ireneusz, Demonstratio apostolica, 100.

5 Katechizm Rzymski, 1, 1,4.

6 Por. św. Ambroży, Explanatio Symboli, 8: PL 17, 1158 D.

7 Por. DS 1-64.

8 Por. DS 75-76.

9 DS 525-541.

10 DS 800-802.

11 DS 851-861.

12 DS 1862-1870.

13 Por. DS 71-72.

14 Św. Ambroży, Explanatio Symboli, 7: PL 17, 1158 D.

195 Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański czerpie wielki autorytet stąd, że jest owocem

dwóch pierwszych soborów powszechnych (325 i 381 r.). Także dzisiaj jest wspólny

wszystkim wielkim Kościołom Wschodu i Zachodu.

196 Nasz wykład wiary zostanie oparty na Symbolu Apostolskim, który w pewnym sensie

stanowi „najstarszy katechizm rzymski". Wykład będzie jednak uzupełniony przez liczne

odniesienia do Symbolu Nicejsko-Konstantynopolitańskiego, często bardziej bezpośredniego i

szczegółowego.

197 Jak w dniu naszego chrztu, gdy całe nasze życie zostało powierzone „nakazom tej

nauki" (Rz 6, 17), przyjmijmy Symbol naszej wiary, która daje życie. Odmawiać z wiarą

Credo, to znaczy wchodzić w komunię z Bogiem Ojcem, Synem i Duchem Świętym, a także

z całym Kościołem, który przekazuje nam wiarę i w którym wierzymy.

Symbol ten jest pieczęcią duchową, jest rozważaniem naszego serca i zawsze obecną

obroną; z całą pewnością jest skarbem naszej duszy15.

15 Św. Ambroży, Explanatio Symboli, 7: PL 17, 1155 C.

Rozdział pierwszy

WIERZĘ W BOGA OJCA

198 Nasze wyznanie wiary zaczyna się od Boga, ponieważ Bóg jest „pierwszy i ostatni" (Iz

44, 6); jest Początkiem i Końcem wszystkiego. Credo zaczyna się od Boga Ojca, ponieważ

Ojciec jest pierwszą Osobą Boską Trójcy Świętej; nasz Symbol zaczyna się od wyznania

stworzenia nieba i ziemi, ponieważ stworzenie jest początkiem i podstawą wszystkich dzieł

Bożych.

Artykuł pierwszy

„WIERZĘ W BOGA OJCA WSZECHMOGĄCEGO,

STWORZYCIELA NIEBA I ZIEMI"

Paragraf pierwszy

WIERZĘ W BOGA

199 „Wierzę w Boga": to pierwsze stwierdzenie wyznania wiary jest także najbardziej

podstawowe. Cały Symbol wiary mówi o Bogu, a jeśli mówi również o człowieku i o świecie,

to czyni to w odniesieniu do Boga. Wszystkie artykuły Credo zależą od pierwszego, tak jak

wszystkie przykazania są rozwinięciem pierwszego. Pozostałe artykuły pozwalają lepiej

poznać Boga, tak jak On stopniowo objawiał się ludziom. „Wierni składają przede wszystkim

wyznanie wiary w Boga"1.

I. „Wierzę w jednego Boga"

200 Tymi słowami zaczyna się Symbol Nicejsko-Konstantynopolitański. Wyznanie

jedyności Boga, które zakorzenia się w Objawieniu Bożym Starego Przymierza, jest

nieodłączne od wyznania istnienia Boga i jest, podobnie jak ono, podstawowe. Bóg jest

Jedyny; jest tylko jeden Bóg. „Wiara chrześcijańska wyznaje, że jest jeden Bóg co do natury,

substancji i istoty"2.

1 Katechizm Rzymski, 1, 2, 2.

2 Katechizm Rzymski, 1, 2, 2.